Sygnatura III CZP 14/16

Teza: SN: Postępowanie administracyjne o ustanowienie prawa użytkowania wieczystego, toczące się po stwierdzeniu nieważności decyzji odmawiającej ustanowienia własności czasowej nieruchomości objętej dekretem z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m.st. Warszawy (Dz.U. Nr 50, poz. 279), nie przerywa biegu przedawnienia roszczenia o naprawienie szkody spowodowanej nieustanowieniem tego prawa unieważnioną decyzją (art. 123 § 1 pkt 1 k.c.).

Uchwała

Sądu Najwyższego

7 sędziów

z dnia 13 lipca 2016 r.

III CZP 14/16



Postępowanie administracyjne o ustanowienie prawa użytkowania wieczystego, toczące się po stwierdzeniu nieważności decyzji odmawiającej ustanowienia własności czasowej nieruchomości objętej dekretem z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m.st. Warszawy (Dz.U. Nr 50, poz. 279), nie przerywa biegu przedawnienia roszczenia o naprawienie szkody spowodowanej nieustanowieniem tego prawa unieważnioną decyzją (art. 123 § 1 pkt 1 k.c.).
OSNC 2017/1/1
Dz.U.2017.459: art. 123 § 1 pkt 1

omówienie: Miąsik D. Omówienie do uchwały SN z dnia 13 lipca 2016 r., III CZP 14/16


Skład orzekający

Prezes SN Tadeusz Ereciński (przewodniczący).
Sędziowie SN: Antoni Górski, Jacek Gudowski, Barbara Myszka, Agnieszka Piotrowska, Marta Romańska, Maria Szulc (sprawozdawca).

Sentencja

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Doroty M., Tomasza M. i Małgorzaty T. przeciwko Skarbowi Państwa - Wojewodzie M. o odszkodowanie, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 13 lipca 2016 r. przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Wojciecha Kasztelana, zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Najwyższy postanowieniem z dnia 15 stycznia 2016 r., I CSK 1080/14, do rozstrzygnięcia składowi powiększonemu tego Sądu:
"Czy prowadzenie postępowania administracyjnego o ustanowienie prawa wieczystego użytkowania, po stwierdzeniu nieważności decyzji odmawiającej ustanowienie własności czasowej nieruchomości objętej działaniem dekretu z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m.st. Warszawy (Dz.U. Nr 50, poz. 279), przerywa bieg przedawnienia pieniężnego roszczenia odszkodowawczego za szkodę spowodowaną nieustanowieniem tego prawa (art. 123 § 1 pkt 1 k.c.)?"
podjął uchwałę:
Postępowanie administracyjne o ustanowienie prawa użytkowania wieczystego, toczące się po stwierdzeniu nieważności decyzji odmawiającej ustanowienia własności czasowej nieruchomości objętej dekretem z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m.st. Warszawy (Dz.U. Nr 50, poz. 279), nie przerywa biegu przedawnienia roszczenia o naprawienie szkody spowodowanej nieustanowieniem tego prawa unieważnioną decyzją (art. 123 § 1 pkt 1 k.c.).

Uzasadnienie faktyczne

Sąd Najwyższy, w toku rozpoznania skargi kasacyjnej powodów od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 13 czerwca 2014 r., oddalającego ich apelację od wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie z dnia 23 sierpnia 2013 r., którym zostało oddalone powództwo o odszkodowanie za szkodę poniesioną wskutek wydania nieważnej decyzji odmawiającej przyznania prawa własności czasowej na podstawie przepisów dekretu z dnia 16 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m.st. Warszawy (Dz.U. Nr 50, poz. 279 ze zm. - dalej: "dekret"), postanowieniem z dnia 15 stycznia 2016 r. przedstawił do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu w powiększonym składzie przytoczone na wstępie zagadnienie prawne na podstawie art. 39817 § 1 k.p.c.
Sąd Apelacyjny oddalił apelację, uznając, że nie nastąpiła przerwa biegu przedawnienia roszczenia powodów, ponieważ postępowanie administracyjne toczące się przed Prezydentem m. st. Warszawy o ustanowienie prawa użytkowania wieczystego nie stanowi czynności zmierzającej bezpośrednio do dochodzenia roszczenia odszkodowawczego przed sądem powszechnym (art. 123 § 1 pkt 1 k.c.). Zgodnie z art. 160 § 6 k.p.a., trzyletni termin przedawnienia jest niezależny od chwili powstania lub ujawnienia się szkody i rozpoczyna bieg od dnia, w którym stała się ostateczna decyzja stwierdzająca nieważność decyzji odmawiającej przyznania własności czasowej do nieruchomości na podstawie art. 7 ust. 2 dekretu.
Uzasadniając poważne wątpliwości co do wykładni prawa, Sąd Najwyższy wskazał, że skutek ex tunc wywołany przez nadzorczą decyzję administracyjną stwierdzającą nieważność decyzji odmawiającej przyznania własności czasowej przywraca obowiązek ponownego rozpoznania przez organ administracyjny wniosku o ustanowienie na rzecz osób uprawnionych prawa użytkowania wieczystego przez organ, który wydał nieważną decyzję. Stanowisko zajęte w tych orzeczeniach, które negują wpływ postępowania administracyjnego na odszkodowawcze postępowanie cywilne jako niespełniającego przesłanek z art. 123 § 1 pkt 1 k.c., odwołuje się do odrębności i samoistności postępowania administracyjnego oraz braku jego związku z roszczeniem odszkodowawczym. Przyjmuje również, że art. 363 § 1 k.c. nie stanowi podstawy do wyboru sposobu kompensacji poniesionej szkody, jeżeli ustawodawca przewidział odrębne tryby ich dochodzenia (wyroki Sądu Najwyższego z dnia 26 sierpnia 2009 r., I CSK 26/09, OSNC-ZD 2010, nr A, poz. 22, z dnia 16 lipca 2009 r., I CSK 499/08, nie publ., i z dnia 18 grudnia 2013 r., I CSK 142/13, nie publ.). Stanowisko przeciwne, do którego przychylił się Sąd Najwyższy przedstawiający zagadnienie prawne, opiera się na argumencie, że jeżeli poszkodowany wybrał restytucję naturalną, a następnie zmienił żądanie na świadczenie pieniężne, to pierwsza czynność przerywa bieg przedawnienia w rozumieniu art. 123 § 1 pkt 1 k.c., domaganie się bowiem restytucji naturalnej jest tym samym odszkodowaniem, dochodzonym w innej formie. W ocenie Sądu Najwyższego, stanowisko to ma wsparcie w wyłączeniu przez ustawodawcę w art. 160 § 2 k.p.a. tylko stosowania art. 418 k.c., wobec czego w art. 160 k.p.a. trzeba posługiwać się pojęciem odszkodowania w szerokim znaczeniu, nie pomijając stosowania art. 363 § 1 k.c. Bez wpływu na bieg przedawnienia roszczenia odszkodowawczego pozostaje tryb administracyjny rozpoznania wniosku o przyznanie użytkowania wieczystego, gdyż z art. 123 § 1 pkt 1 k.c. wynika wprost, że przerwanie biegu przedawnienia następuje przez każdą czynność przed organem właściwym do rozpoznania sprawy przedsięwziętą bezpośrednio w celu dochodzenia roszczenia.
Prokurator Generalny wniósł o podjęcie przez skład siedmiu sędziów uchwały, że prowadzenie postępowania administracyjnego o ustanowienie prawa wieczystego użytkowania, po stwierdzeniu nieważności decyzji odmawiającej ustanowienia własności czasowej nieruchomości objętej działaniem dekretu, nie przerywa biegu przedawnienia pieniężnego roszczenia odszkodowawczego za szkodę spowodowaną nieustanowieniem tego prawa.

Uzasadnienie prawne

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Nie każda czynność dokonana przez wierzyciela przerywa bieg przedawnienia, lecz wyłącznie taka, która jest przez niego podjęta bezpośrednio w celu dochodzenia, ustalenia lub zabezpieczenia roszczenia przed właściwym organem powołanym do rozpoznawania spraw lub egzekwowania roszczeń danego rodzaju lub przed sądem polubownym (art. 123 § 1 pkt 1 k.c.).
Powiązanie w art. 123 § 1 pkt 1 k.c. przerwy biegu przedawnienia wyłącznie z czynnościami podjętymi bezpośrednio w celu dochodzenia, ustalenia lub zabezpieczenia roszczenia ograniczyło, w przeciwieństwie do zasady ustalonej w art. 279 k.z. i art. 111 pkt 2 ustawy z dnia 18 lipca 1950 r. - Przepisy ogólne prawa cywilnego (Dz.U. Nr 34, poz. 311), krąg czynności prowadzących do przerwy biegu przedawnienia. Hipotezą art. 123 § 1 pkt 1 k.c. są objęte wszelkie czynności konieczne, czyli takie, których nie można ominąć w toku procesu realizacji roszczenia; po podjęciu czynności koniecznej, do czasu zakończenia postępowania, uprawniony nie może więc podjąć innej czynności koniecznej mogącej też przerwać bieg przedawnienia. Czynności te powodują nie tylko przerwę biegu przedawnienia, ale też to, że przedawnienie nie biegnie na nowo dopóty, dopóki nie zostanie zakończone postępowanie nimi wywołane (art. 124 § 2 k.c.). Uregulowanie to odpowiada fundamentalnemu założeniu przedawnienia, że jego termin nie może biec, jeżeli uprawniony nie ma możliwości realizowania roszczenia (uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 31 stycznia 2002 r., III CZP 72/01, OSNC 2002, nr 9, poz. 107, uchwała Sądu Najwyższego z dnia 16 stycznia 2004 r., III CZP 101/03, OSNC 2005, nr 4, poz. 58, oraz postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 9 maja 2003 r., V CK 13/03, OSP 2004, nr 4, poz. 53, i z dnia 9 maja 2003 r., V CK 24/03, nie publ.). Takie samo stanowisko zajmuje doktryna, wywodząc, że cechę bezpośredniości noszą te czynności, które stanowią warunek sine qua non zaspokojenia roszczenia, przy czym trzeba odnotować pogląd wiążący bezpośredniość czynności z jej skutkiem. Oznacza to, że nie nosi tej cechy czynność, która wszczyna postępowanie zmierzające do innego skutku, choćby był on koniecznym warunkiem wszczęcia następnego zespołu działań prowadzącego do dochodzenia, ustalenia, zabezpieczenia lub zaspokojenia roszczenia.
Za utrwalone w judykaturze trzeba uznać stanowisko podkreślające przy wykładni art. 123 § 1 pkt 1 k.c. konieczność tożsamości dochodzonego roszczenia i roszczenia, co do którego biegnie przedawnienie, oraz limitujące przerwę przedawnienia granicami żądania stanowiącego przedmiot danego postępowania (wyroki Sądu Najwyższego z dnia 4 października 2006 r., II CSK 202/06, OSNC-ZD 2008, nr A, poz. 5, z dnia 27 października 1971 r., I CR 427/71, OSNCP 1972, nr 5, poz. 88, z dnia 5 czerwca 2007 r., I CSK 86/07, nie publ., z dnia 17 kwietnia 2009 r., III CSK 298/08, OSNC-ZD 2009, nr D, poz. 107, z dnia 6 kwietnia 2011 r., I CSK 684/09, nie publ., z dnia 21 maja 2010 r., II CSK 614/09, "Izba Cywilna" 2011, nr 5, s. 26, i z dnia 25 października 2012 r., I CSK 155/12, nie publ.).
Decydujące znaczenie dla rozstrzygnięcia zagadni