Sygnatura III CZP 41/16

Teza: SN: Jeżeli komornik zajął na podstawie art. 845 § 2 k.p.c. ruchomości będące we współwładaniu dłużnika i jego małżonka pozostających we wspólności ustawowej, małżonkowi nieobjętemu tytułem wykonawczym przysługuje - w zależności od zgłaszanych zarzutów - powództwo przewidziane w art. 841 k.p.c., jeżeli zarzuca naruszenie przepisów prawa materialnego lub skarga na czynności komornika, jeżeli zarzuca naruszenie przepisów postępowania egzekucyjnego.

Uchwała

Sądu Najwyższego

z dnia 5 października 2016 r.

III CZP 41/16



Jeżeli komornik zajął na podstawie art. 845 § 2 k.p.c. ruchomości będące we współwładaniu dłużnika i jego małżonka pozostających we wspólności ustawowej, małżonkowi nieobjętemu tytułem wykonawczym przysługuje - w zależności od zgłaszanych zarzutów - powództwo przewidziane w art. 841 k.p.c., jeżeli zarzuca naruszenie przepisów prawa materialnego, lub skarga na czynności komornika, jeżeli zarzuca naruszenie przepisów postępowania egzekucyjnego.
OSNC 2017/6/66
Dz.U.2016.1822: art. 841; art. 845 § 2


Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia SN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca).
Sędziowie SN: Wojciech Katner, Władysław Pawlak.

Sentencja

Sąd Najwyższy w sprawie egzekucyjnej z wniosku wierzycieli Marka K. i Zbigniewa P. przy uczestnictwie dłużnika Marka K. o świadczenie pieniężne, w przedmiocie zażalenia małżonki dłużnika Hanny J.-K. na postanowienie Sądu Rejonowego w Łasku z dnia 26 listopada 2015 r., po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 5 października 2016 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Sieradzu postanowieniem z dnia 17 marca 2016 r.:
"Czy po zajęciu przez komornika ruchomości będących we współwładaniu dłużnika i jego małżonka pozostających we wspólności ustawowej w razie sprzeciwu tego małżonka niebędącego współdłużnikiem, służy mu prawo do wystąpienia z wnioskiem o umorzenie postępowania egzekucyjnego w tym zakresie (art. 825 pkt 3 k.p.c.), czy też powództwo przeciwegzekucyjne (art. 841 § 1 k.p.c.)?"
podjął uchwałę:
Jeżeli komornik zajął na podstawie art. 845 § 2 k.p.c. ruchomości będące we współwładaniu dłużnika i jego małżonka pozostających we wspólności ustawowej, małżonkowi nieobjętemu tytułem wykonawczym przysługuje - w zależności od zgłaszanych zarzutów - powództwo przewidziane w art. 841 k.p.c., jeżeli zarzuca naruszenie przepisów prawa materialnego, lub skarga na czynności komornika, jeżeli zarzuca naruszenie przepisów postępowania egzekucyjnego.

Uzasadnienie faktyczne

W toku egzekucji należności pieniężnych prowadzonej przeciwko dłużnikowi Markowi K. na podstawie tytułu wykonawczego wystawionego jedynie przeciwko niemu komornik dokonał zajęcia ruchomości znajdujących się w domu dłużnika. Małżonka dłużnika wniosła o uchylenie czynności komornika w stosunku do przedmiotów objętych wspólnością ustawową i umorzenie postępowania egzekucyjnego na podstawie art. 825 pkt 3 k.p.c.
Postanowieniem z dnia 27 lutego 2015 r. komornik oddalił oba wnioski, stwierdzając, że nie zachodzą przewidziane w art. 825 pkt 3 k.p.c. przesłanki umorzenia postępowania egzekucyjnego, gdyż egzekucja nie została skierowana przeciwko osobie, która według klauzuli wykonalności nie jest dłużnikiem, a jedynie w ramach egzekucji przeciwko dłużnikowi dokonano na podstawie art. 845 § 2 k.p.c. zajęcia ruchomości będących we władaniu dłużnika i jego małżonki.
Postanowieniem z dnia 26 listopada 2015 r. Sąd Rejonowy w Łasku oddalił skargę małżonki dłużnika, stwierdzając, że w świetle art. 845 i 847 k.p.c. komornik nie był zobowiązany ani uprawniony do badania, jaki jest status prawny ruchomości znajdujących się we władaniu dłużnika. Powołując się na uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 30 czerwca 1987 r. - zasadę prawną - III CZP 41/86 (OSNCP 1988, nr 1, poz. 3), wskazał, że komornik ma prawo zająć także ruchomości, które są we współwładaniu dłużnika i osoby trzeciej, w tym również objęte wspólnością ustawową, nawet jeżeli nie nadano klauzuli wykonalności przeciwko małżonkowi dłużnika.
W zażaleniu małżonka dłużnika zarzuciła naruszenie art. 7671 k.p.c. przez zajęcie przedmiotów należących do majątku wspólnego dłużnika i jego małżonki bez nadania tytułowi egzekucyjnemu klauzuli wykonalności przeciwko małżonce dłużnika oraz brak oceny, które z zajętych przedmiotów należą do majątku wspólnego, a także pominięcie, że są wśród nich przedmioty niezbędne do nauki i pracy zawodowej małżonki dłużnika oraz przedmioty urządzenia domowego niezbędne dla małżonki dłużnika i dzieci pozostających na jej utrzymaniu.
Rozpoznając zażalenie, Sąd Okręgowy w Sieradzu powziął poważne wątpliwości prawne, które na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. przedstawił do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu.
Wskazał, że w orzecznictwie Sądu Najwyższego zajmowane są dwa rozbieżne stanowiska. W uchwale z dnia 7 lutego 1968 r., III CZP 89/67 (OSNCP 1969, nr 1 poz. 2) oraz w wyroku z dnia 6 września 1978 r., IV CR 258/78 (OSNCP 1979, nr 6, poz. 127) i w postanowieniu z dnia 13 czerwca 2001 r., II CKN 498/00 (nie publ.) przyjęto, że jeżeli wierzyciel, którego dłużnikiem jest jeden z małżonków, skierował egzekucję do określonego przedmiotu jako należącego wyłącznie do dłużnika, a nie doszło do nadania klauzuli wykonalności na podstawie art. 787 k.p.c. przeciwko małżonkowi dłużnika kwestionującemu to zajęcie, zachodzi niedopuszczalność egzekucji. Do jej usunięcia nie służy powództwo przewidziane w art. 841 k.p.c., lecz należy stosować odpowiednio art. 825 pkt 3 k.p.c., gdyż egzekucja została skierowana przeciwko osobie, która według klauzuli wykonalności nie jest dłużnikiem i która sprzeciwiła się egzekucji.
Odmienne stanowisko zajął Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 21 sierpnia 1975 r., III CZP 59/75 (OSNCP 1976, nr 4, poz. 81) oraz w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 30 czerwca 1987 r. - zasadzie prawnej - III CZP 41/86, przyjmując, że w takiej sytuacji małżonek dłużnika, broniąc się przed zajęciem może, jako osoba trzecia, wytoczyć powództwo przewidziane w art. 841 k.p.c. (...)

Uzasadnienie prawne

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Środki prawne służące obronie praw osób dotkniętych egzekucją można podzielić na środki obrony o charakterze formalnym, przysługujące wtedy, gdy przy czynnościach egzekucyjnych, np. zajęciu ruchomości, doszło do naruszenia przepisów o postępowaniu egzekucyjnym, oraz środki obrony o charakterze merytorycznym, gdy w wyniku prowadzenia egzekucji naruszono prawa podmiotowe określonej osoby, regulowane przepisami prawa materialnego.
Do pierwszej grupy środków należy m.in. skarga na czynności komornika i wniosek o umorzenie postępowania egzekucyjnego, natomiast do drugiej grupy należą powództwa przeciwegzekucyjne przewidziane m.in. w art. 840 i 841 k.p.c., w świetle bowiem art. 804 k.p.c. komornik nie jest uprawniony do badania zasadności i wymagalności tytułu wykonawczego, a zatem oceny, czy wszczęcie lub prowadzenie egzekucji narusza przepisy prawa materialnego lub prawa podmiotowe określonych osób może dokonać tylko sąd w postępowaniu merytorycznym. Wskazane środki prawne funkcjonują w postępowaniu egzekucyjnym w sposób autonomiczny; osoba uprawniona może z nich swobodnie korzystać, a ich wybór i skuteczność zależy od rodzaju zarzutów, jakie zgłasza (por.m.in. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27 marca 2003 r., V CKN 18/01, nie publ.).
Powództwo przewidziane w art. 840 k.p.c. przysługuje - ogólnie rzecz biorąc - osobom objętym tytułem wykonawczym, na podstawie którego prowadzona jest egzekucja, natomiast powództwo przewidziane w art. 841 k.p.c. osobom trzecim niebędącym stronami postępowania egzekucyjnego. Odpowiedź na przedstawione zagadnienie prawne zależy zatem przede wszystkim od stwierdzenia, czy małżonek dłużnika nieobjęty tytułem wykonawczym jest osobą trzecią w sytuacji, w której na podstawie tytułu wykonawczego wydanego wyłącznie przeciwko dłużnikowi komornik w toku postępowania egzekucyjnego wszczętego przeciwko temu dłużnikowi dokonał na podstawie art. 845 § 2 k.p.c. zajęcia ruchomości będących we władaniu (współwładaniu) dłużnika, a należących do majątku wspólnego dłużnika i jego małżonka. (...)
W orzecznictwie Sądu Najwyższego przeważa stanowisko, że nie jest osobą trzecią, w rozumieniu art. 841 k.p.c., osoba, przeciwko której - jako dłużnikowi - skierowana została egzekucja, a więc osoba w jakimkolwiek zakresie objęta tytułem wykonawczym. W szczególności nie jest osobą trzecią małżonek dłużnika, przeciwko któremu nadana została klauzula wykonalności, z chwilą bowiem nadania przeciwko niemu klauzuli wykonalności staje się dłużnikiem egzekwowanym, przysługuje mu więc obrona za pomocą środków przewidzianych dla dłużnika w przepisach o postępowaniu egzekucyjnym. Ma w szczególności możliwość wniesienia powództwa opozycyjnego (art. 840 k.p.c.) oraz złożenia wniosku o umorzenie egzekucji (art. 825 pkt 3 k.p.c.). Nie może natomiast przeciwdziałać prowadzeniu egzekucji z określonego przedmiotu naruszającej jego prawo, wytaczając powództwo na podstawie art. 841 k.p.c., gdyż przestał być osobą trzecią w rozumieniu tego przepisu (por.m.in. uchwały Sądu Najwyższego z dnia 17 października 1995 r., III CZP 143/95, OSNC 1996, nr 2, poz. 24, i z dnia 19 listopada 2008 r., III CZP 105/08, OSNC 2009, nr 10, poz. 136, oraz postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 13 czerwca 2001 r., II CKN 498/00, i wyrok Sądu Najwyższego z dnia 21 listopada 2003 r., II CK 262/02, nie publ.).
Należy zatem przyjąć, że o tym, czy określona osoba jest dłużnikiem w postępowaniu egzekucyjnym, czy też jest osobą trzecią decyduje treść klauzuli wykonalności oraz treść wniosku wierzyciela o wszczęcie egzekucji. Nie jest osobą trzecią osoba, przeciwko której, jako dłużnikowi objętemu klauzulą wykonalności, skierowana została egzekucja; dopóki jednak nie nadano klauzuli wykonalności przeciwko małżonkowi dłużnika i nie ws