Sygnatura III CZP 5/16

Teza: SN: ​Darowizna udziału we współwłasności rzeczy ruchomej przez jednego z dwóch współwłaścicieli na rzecz drugiego powoduje - jeżeli umowa darowizny nie stanowi inaczej - przejście na obdarowanego uprawnienia do odstąpienia od umowy sprzedaży, na podstawie której doszło do nabycia współwłasności rzeczy.

Uchwała

Sądu Najwyższego

z dnia 19 października 2016 r.

III CZP 5/16

Tytuł: Przejście prawa do odstąpienia od umowy sprzedaży w przypadku darowizny udziału rzeczy ruchomej przez jednego ze współwłaścicieli na rzecz drugiego.

Darowizna udziału we współwłasności rzeczy ruchomej przez jednego z dwóch współwłaścicieli na rzecz drugiego powoduje - jeżeli umowa darowizny nie stanowi inaczej - przejście na obdarowanego uprawnienia do odstąpienia od umowy sprzedaży, na podstawie której doszło do nabycia współwłasności rzeczy.
OSNC 2017/3/26
Dz.U.2017.459: art. 198; art. 494; art. 509; art. 560 § 1; art. 888 § 1

glosa częściowo krytyczna: Nowakowski T. Glosa do uchwały SN z dnia 19 października 2016 r., III CZP 5/16


Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia SN Dariusz Zawistowski.
Sędziowie SN: Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca), Jacek Gudowski, Anna Owczarek, Władysław Pawlak, Krzysztof Pietrzykowski, Mirosława Wysocka.

Sentencja

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Pawła B. przeciwko Zbigniewowi R. o zapłatę, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 19 października 2016 r., przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Wojciecha Kasztelana, zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Olsztynie postanowieniem z dnia 9 czerwca 2015 r., przekazanego przez Sąd Najwyższy postanowieniem z dnia 21 października 2015 r., III CZP 64/15, do rozstrzygnięcia składowi powiększonemu tego Sądu:
"Czy umowa darowizny udziału we współwłasności rzeczy ruchomej na rzecz współwłaściciela tej rzeczy powoduje przejście na obdarowanego uprawnienia z tytułu rękojmi za wady fizyczne rzeczy w postaci uprawnienia do odstąpienia od umowy sprzedaży w całości?"
podjął uchwałę:
Darowizna udziału we współwłasności rzeczy ruchomej przez jednego z dwóch współwłaścicieli na rzecz drugiego powoduje - jeżeli umowa darowizny nie stanowi inaczej - przejście na obdarowanego uprawnienia do odstąpienia od umowy sprzedaży, na podstawie której doszło do nabycia współwłasności rzeczy.

Uzasadnienie faktyczne

Przedstawione zagadnienie prawne powstało w sprawie o odszkodowanie i zwrot ceny zapłaconej przez powoda za kupiony od pozwanego samochód osobowy, który okazał się wadliwy, w związku z czym powód odstąpił od umowy.
Ustalono, że pozwany kupił w Niemczech samochód osobowy volkswagen passat, który w dniu 23 kwietnia 2012 r. sprzedał powodowi i jego ojcu. W umowie sprzedaży powód oznaczony był jako "kupujący", jego ojciec jako "współwłaściciel" - obaj łącznie nazwani zostali "kupującymi", natomiast pozwany figurował jako "sprzedający", a skutkiem zawarcia umowy sprzedaży było powstanie po stronie nabywców współwłasności w udziałach po 1/2 części nabytego samochodu. W dniu 29 października 2012 r. ojciec powoda darował mu swój udział, w wyniku czego powód stał się wyłącznym właścicielem pojazdu.
Samochód okazał się wadliwy, w związku z czym powód w dniu 11 stycznia 2013 r. złożył pozwanemu oświadczenie o odstąpieniu od umowy sprzedaży "w całości" i zażądał zwrotu ceny oraz odszkodowania w granicach ujemnego interesu umownego.
Sąd Rejonowy uwzględnił powództwo, uznając, że istotnie zaniżony przebieg samochodu stanowi wadę fizyczną obniżającą jego wartość i uzasadniającą odstąpienie od umowy. Stwierdził, że w wyniku umowy darowizny przeszły na powoda wszystkie uprawnienia darczyńcy, w tym również uprawnienia wynikające z rękojmi za wady fizyczne samochodu, a zatem powodowi, który był także bezpośrednim nabywcą pojazdu, przysługiwało uprawnienie do odstąpienia od umowy sprzedaży samochodu.
Rozpoznając apelację pozwanego, Sąd Okręgowy w Olsztynie postanowieniem z dnia 21 października 2015 r. przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne przytoczone na wstępie.
Sąd Okręgowy stwierdził, że powodowi przysługiwało własne uprawnienie do odstąpienia od umowy sprzedaży w zakresie udziału we współwłasności samochodu, natomiast powziął wątpliwość, czy drugi współwłaściciel, dokonując darowizny swojego udziału we współwłasności pojazdu, przeniósł na powoda wynikające z rękojmi za wady fizyczne rzeczy uprawnienie do odstąpienia od umowy sprzedaży, a tym samym, czy obdarowanemu powodowi przysługiwało prawo odstąpienia od umowy sprzedaży samochodu w całości.
Sąd Najwyższy rozstrzygający to zagadnienie w składzie zwykłym, mając na względzie wątpliwości oraz rozbieżności w piśmiennictwie i orzecznictwie, postanowił przekazać zagadnienie na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. do rozstrzygnięcia składowi powiększonemu.
Stwierdził, że nie budzi wątpliwości, iż umowa sprzedaży samochodu jest umową ze świadczeniem niepodzielnym, a zatem jeżeli kupujących jest kilku, odstąpienie przez nich od umowy jest możliwe tylko łącznie w odniesieniu do całości umowy, ponieważ ich świadczenie zwrotne - obowiązek zwrotnego przeniesienia własności i wydania rzeczy - jest niepodzielne. Wątpliwości budzi natomiast dopuszczalność przeniesienia wraz z udziałem we współwłasności rzeczy uprawnienia (współuprawnienia) do odstąpienia od umowy sprzedaży z powodu wady fizycznej rzeczy, gdy w wyniku darowizny udziału obdarowany stał się wyłącznym właścicielem rzeczy. Problem przejścia uprawnień z tytułu rękojmi za wady rzeczy sprzedanej na kolejnego nabywcę, który był już przedmiotem wypowiedzi w orzecznictwie, nie jest rozstrzygany jednolicie. We wcześniejszych orzeczeniach, w tym m.in. w uchwale pełnego składu Izby Cywilnej i Administracyjnej Sądu Najwyższego z dnia 30 grudnia 1988 r., III CZP 48/88 (OSNCP 1989, nr 3, poz. 36), Sąd Najwyższy przyjmował, że uprawnienia wynikające z rękojmi za wady oraz gwarancji przechodzą - w drodze dorozumianego przelewu - na następców prawnych kupującego. Stanowisko to jednak uległo zmianie, gdyż w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 5 lutego 2004 r., III CZP 96/03 (OSNC 2004, nr 6, poz. 88) Sąd Najwyższy stwierdził, że uprawnienia wynikające z rękojmi za wady fizyczne rzeczy nie przechodzą wraz ze sprzedażą rzeczy na kolejnego nabywcę; kupujący może je jedynie przelać na kolejnego nabywcę, co nie dotyczy jednak uprawnienia do odstąpienia od umowy sprzedaży z powodu wady fizycznej rzeczy.
Sąd Najwyższy przekazujący zagadnienie prawne do rozstrzygnięcia składowi powiększonemu przychylił się do pierwszego stanowiska. Wskazał, że przejście wszystkich uprawnień wynikających z rękojmi na następców prawnych nabywcy pod tytułem szczególnym może być wynikiem wyraźnego uzgodnienia z kolejnym nabywcą rzeczy, jak również można uznać, iż w braku odmiennych postanowień umowy ponownego zbycia przeniesienie własności rzeczy i wydanie jej nabywcy obejmuje uprawnienie do odstąpienia od umowy, które może być wykonywane samodzielnie przez kolejnego nabywcę, bez konieczności uzyskania na to zgody jego kontrahenta. Do przeniesienia uprawnień wynikających z rękojmi przy ponownym zbyciu rzeczy mogą mieć zastosowanie przepisy o przelewie, dokonanym także w sposób dorozumiany, gdyż w świetle art. 56 i 65 k.c. można uznać, że celem umowy sprzedaży oraz innych umów zobowiązujących do przeniesienia własności jest również przelew wszystkich uprawnień z tytułu rękojmi i gwarancji. Taki przelew nie pogarsza sytuacji pierwszego sprzedawcy, zostaje bowiem utrzymane ograniczenie czasowe jego odpowiedzialności, a jednocześnie lepiej chroni nabywcę, gdyż realizuje istotę rękojmi, którą jest zapewnienie prawidłowego wykonania zobowiązania przez sprzedawcę. Nie ma też przeszkód, zdaniem Sądu Najwyższego, by obowiązkiem zwrotu rzeczy obciążyć kolejnego nabywcę korzystającego z prawa odstąpienia, bez konieczności uzyskania zgody na odstąpienie od pierwotnego (poprzedniego) nabywcy.

Uzasadnienie prawne

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Przedstawione zagadnienie prawne nie wymaga odniesienia się do szerszej problematyki przejścia na kolejnego nabywcę uprawnienia do odstąpienia od umowy sprzedaży rzeczy ruchomej z powodu jej wady fizycznej, a więc do kwestii która była już przedmiotem rozstrzygnięcia Sądu Najwyższego, jednak trzeba mieć na względzie, iż dotyczy ono sytuacji szczególnej. W rzeczywistości nie chodzi o przejście własności i uprawnień z tytułu rękojmi na kolejnego nabywcę rzeczy, będącego osobą trzecią w stosunku do kontrahentów pierwotnej umowy sprzedaży, lecz o przejście udziału we współwłasności rzeczy ruchomej na jej drugiego współwłaściciela, będącego także kupującym w pierwotnej umowie sprzedaży, który w wyniku tego przejścia stał się wyłącznym właścicielem rzeczy. Ta szczególna sytuacja determinuje zarówno zakres uchwały, która może odnosić się jedynie do takiego właśnie specyficznego stanu faktycznego i prawnego, jak również powinna być uwzględniona przy rozważaniach dotyczących ogólnych kwestii przejścia na następcę prawnego nabywcy uprawnień z tytułu rękojmi, w tym uprawnienia do odstąpienia od umowy sprzedaży.
Podstawą rozważań jest zatem sytuacja, w której doszło do zawarcia umowy kupna samochodu przez dwie osoby występujące po stronie kupującego. Świadczeniem sprzedawcy było przeniesienie własności rzeczy oznaczonej co do tożsamości (art. 155 § 1 k.c.) i wydanie rzeczy (art. 535 § 1 k.c.). W doktrynie i orzecznictwie jednolicie przyjmuje się, że świadczenie rzeczy oznaczonej co do tożsamości, zarówno przeniesienie własności, jak i wydanie takiej rzeczy, jest zawsze niepodzielne (por. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 marca 2002 r., IV CKN 821/00, nie publ.). Świadczenie sprzedawcy jest więc niepodzielne, podobnie jak wz