Sygnatura III CZP 44/16

Teza: SN: W razie stwierdzenia braku podstaw do wydania nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym sąd wzywa powoda - także gdy jest reprezentowany przez adwokata, radcę prawnego lub rzecznika patentowego - do uiszczenia pozostałej części opłaty od pozwu w terminie tygodniowym pod rygorem jego zwrotu.

Uchwała

Sądu Najwyższego

7 sędziów

z dnia 26 października 2016 r.

III CZP 44/16

Tytuł: Postępowanie nakazowe. Wezwanie sądu do uiszczenia nieopłaconej części opłaty od pozwu, w razie stwierdzenia braku podstaw wydania nakazu zapłaty.

W razie stwierdzenia braku podstaw do wydania nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym sąd wzywa powoda - także gdy jest reprezentowany przez adwokata, radcę prawnego lub rzecznika patentowego - do uiszczenia pozostałej części opłaty od pozwu w terminie tygodniowym pod rygorem jego zwrotu.
OSNC 2017/4/38


Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia SN Dariusz Zawistowski.
Sędziowie SN: Dariusz Dończyk (sprawozdawca), Jacek Gudowski, Grzegorz Misiurek, Henryk Pietrzkowski, Agnieszka Piotrowska, Karol Weitz.

Sentencja

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa "D.S.W." sp.j. w Ł. przeciwko Marianowi S. o zapłatę, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 26 października 2016 r., przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Henryki Gajdy-Kwapień, zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Apelacyjny w Katowicach postanowieniem z dnia 5 listopada 2015 r. przekazanego przez Sąd Najwyższy postanowieniem z dnia 23 marca 2016 r., III CZP 110/15, do rozstrzygnięcia składowi powiększonemu tego Sądu:
"Czy po skierowaniu sprawy do postępowania upominawczego wobec braku podstaw do wydania nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym sąd wzywa stronę powodową, w trybie art. 130 § 1 k.p.c., do uiszczenia pozostałej 3/4 opłaty od pozwu pod rygorem jego zwrotu albo prowadzi sprawę bez wstrzymania biegu postępowania, a o obowiązku uiszczenia tej opłaty orzeka, stosownie do art. 1303 § 2 k.p.c., w orzeczeniu kończącym sprawę w instancji?"
podjął uchwałę:
W razie stwierdzenia braku podstaw do wydania nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym sąd wzywa powoda - także gdy jest reprezentowany przez adwokata, radcę prawnego lub rzecznika patentowego - do uiszczenia pozostałej części opłaty od pozwu w terminie tygodniowym pod rygorem jego zwrotu.

Uzasadnienie faktyczne

Powódka "D.S.W." sp.j. w Ł. wniosła pozew o zapłatę przeciwko pozwanemu Marianowi S., w którym zawarła wniosek o wydanie nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym. Od pozwu została uiszczona opłata w wysokości 1/4 części opłaty stosunkowej, obliczonej od wskazanej w pozwie wartości przedmiotu sporu. Przewodniczący w Sądzie Okręgowym w Katowicach w zarządzeniu z dnia 30 kwietnia 2015 r. stwierdził brak podstaw do rozpoznania sprawy w postępowaniu nakazowym i przekazał sprawę do rozpoznania w postępowaniu upominawczym. Zarządzeniem z dnia 14 lipca 2015 r., po wcześniejszym rozstrzygnięciu zażalenia powódki na wymiar opłaty, zobowiązano powódkę do uiszczenia reszty brakującej opłaty od pozwu w terminie tygodniowym pod rygorem zwrotu pozwu. Zarządzeniem z dnia 4 września 2015 r. Przewodniczący - na podstawie art. 130 § 2 k.p.c. w związku z art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (jedn. tekst: Dz.U. z 2014 r., poz. 1025 ze zm. - dalej: "u.k.s.c.")
- zwrócił pozew wobec nieuiszczenia przez powódkę brakującej części opłaty od pozwu.
Zarządzenie o zwrocie pozwu zostało zaskarżone zażaleniem przez powódkę. Zarzuciła, że powstanie obowiązku uiszczenia opłaty uzupełniającej z powodu stwierdzenia braku podstaw do wydania nakazu za-płaty w postępowaniu nakazowym i skierowania sprawy do rozpoznania w innym postępowaniu nie może stanowić podstawy zwrotu pozwu, gdyż sprawie został nadany bieg.
Przy rozpoznawaniu zażalenia powstało zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości, które zostało przedstawione Sądowi Najwyższemu przez Sąd Apelacyjny w Katowicach w postanowieniu z dnia 5 listopada 2015 r. Postanowieniem z dnia 23 marca 2016 r. Sąd Najwyższy przekazał to zagadnienie do rozstrzygnięcia powiększonemu składowi Sądu Najwyższego.

Uzasadnienie prawne

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 1262 § 1 k.p.c., sąd nie podejmie żadnej czynności na skutek pisma, od którego nie została uiszczona należna opłata, a art. 10 u.k.s.c. stanowi, że opłatę od pisma, w tym także od pozwu, należy uiścić przy wniesieniu do sądu pisma podlegającego opłacie. Przepis art. 19 u.k.s.c. reguluje wysokość opłat ułamkowych, w tym od pozwu w postępowaniu nakazowym, od którego należy uiścić czwartą część opłaty (art. 19 pkt 2 u.k.s.c.). Kodeks postępowania cywilnego ani ustawa o kosztach sądowych w sprawach cywilnych nie zawierają przepisu dotyczącego obowiązku uiszczenia opłaty uzupełniającej od pozwu w razie stwierdzenia przez sąd braku podstaw do wydania nakazu zapłaty, mimo zawarcia w pozwie wniosku o wydanie nakazu zapłaty, gdy sprawa podlega dalszemu rozpoznaniu w postępowaniu zwykłym lub w postępowaniu upominawczym. Nie budzi wątpliwości w orzecznictwie oraz w piśmiennictwie, że w takim przypadku, w związku z art. 1262 § 1 k.p.c., powstaje obowiązek powoda uiszczenia opłaty uzupełniającej od pozwu (reszty nieuiszczonej opłaty). Wątpliwości budzi jednak, na jakiej podstawie prawnej powód powinien zostać wezwany do zapłaty brakującej części opłaty od pozwu oraz - co się z tym wiąże - jakie są konsekwencje procesowe niewykonania przez powoda tego obowiązku w terminie.
W orzecznictwie oraz w doktrynie zarysowały się dwa stanowiska odnośnie do mechanizmu usuwania braku fiskalnego pozwu w razie stwierdzenia przez sąd przeszkód do wydania nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym. Zgodnie z jednym, zasadne jest stosowanie art. 1303 § 2 k.p.c., w razie więc bezskutecznego upływu terminu sąd powinien prowadzić sprawę bez wstrzymywania biegu postępowania, a o obowiązku uiszczenia opłaty orzec w orzeczeniu kończącym sprawę w instancji. W wyroku Sądu Najwyższego z dnia 10 maja 2012 r., IV CSK 503/11 ("Przegląd Sądowy" 2014, nr 6, s. 123) wskazano, że art. 1303 § 2 k.p.c. reguluje sytuacje, w których obowiązek uiszczenia lub uzupełnienia opłaty powstał na skutek rozszerzenia lub innej zmiany powództwa z innych przyczyn niż wymienione w § 1 albo po wysłaniu odpisu pisma innym stronom. Inną przyczyną uzasadniającą wezwanie powoda do uiszczenia brakującej opłaty od pozwu na podstawie art. 1303 § 2 k.p.c. jest stwierdzenie braku podstaw do wydania nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym, w następstwie czego sprawa podlegałaby rozpoznaniu w postępowaniu zwykłym lub upominawczym.
Zewnętrznym wyrazem takiej oceny są zarządzenia przewodniczącego w sądzie pierwszej instancji o doręczeniu odpisu pozwu pozwanemu i wyznaczeniu rozprawy, ewentualnie o skierowaniu sprawy na posiedzenie niejawne z wezwaniem powoda do uiszczenia brakującej części opłaty od pozwu. Wykładnia logiczno-językowa uzasadnia wniosek, że wyznaczenie rozprawy przez przewodniczącego jest bezpośrednim (automatycznym) następstwem stwierdzenia braku podstaw do wydania nakazu zapłaty. Potwierdza to także art. 486 § 2 k.p.c., dotyczący spraw wymienionych w art. 485 § 2a k.p.c., zgodnie z którym sąd wydaje nakaz zapłaty, a w razie braku podstaw do jego wydania przewodniczący wyznacza rozprawę albo posiedzenie niejawne, nie później niż przed upływem dwóch miesięcy od dnia wniesienia pozwu albo od dnia uzupełnienia braków pozwu. Za zastosowaniem art. 1303 § 2 k.p.c. przemawia także to, że po opłaceniu pozwu zawierającego wniosek o jego rozpoznanie w postępowaniu nakazowym następuje nadanie sprawie biegu w tym sensie, iż następuje merytoryczna ocena istnienia podstaw do wydania nakazu zapłaty, której efektem jest wydanie przez sąd nakazu zapłaty albo stwierdzenie braku podstaw do jego wydania. Istotny jest także wzgląd na regulację przewidzianą w art. 5057 k.p.c., który w postępowaniu uproszczonym wprost wyłącza zastosowanie art. 1303 § 2 k.p.c., jeżeli sąd uzna, że sprawa jest szczególnie zawiła lub jej rozstrzygnięcie wymaga wiadomości specjalnych, a w konsekwencji sprawa jest rozpoznawana w dalszym ciągu z pominięciem przepisów o postępowaniu uproszczonym. W podobnej sytuacji, która powstaje w następstwie stwierdzenia przez sąd braku podstaw do wydania nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym, ustawodawca nie przewidział takiej samej normy.
Wskazywane są jednak argumenty przemawiające przeciwko możliwości zastosowania w omawianej sytuacji mechanizmu usuwania braku fiskalnego pozwu przewidzianego w art. 1303 § 2 k.p.c. Przepis ten powinien mieć zastosowanie do braku, który nie istniał na etapie dekretacji pozwu, lecz powstał później, tj. po doręczeniu pozwu pozwanemu, na etapie, w którym między stronami zawisł już spór. Przeciwko zastosowaniu mechanizmu przewidzianego w wymienionym przepisie przemawia także jego wykładnia gramatyczna; sformułowanie "z innych przyczyn niż wymienione w § 1" zostało wydzielone przecinkami, co sugeruje potraktowanie go jako wtrącenia, stanowiącego rozwinięcie poprzedniego zwrotu "innej zmiany żądania". Gdyby ustawodawcy chodziło o każdy obowiązek, który powstał z innych przyczyn niż wymienione w § 1, wystarczyłoby umieszczenie w § 2 tylko zwrotu "z innych przyczyn niż wymienione w § 1", z pominięciem poprzedzających go innych przyczyn, w których ma nastąpić zastosowanie regulacji zawartej w art. 1303 § 2 k.p.c. Wskazuje się przy tym na przejrzystą redakcję art. 20 (w szczególności ust. 2) poprzednio obowiązującej ustawy z dnia 13 czerwca 1967 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (jedn. tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 9, poz. 88 ze zm. - dalej: "u.k.s.c. z 1967 r.").
Funkcją opłat sądowych jest nie tylko zagwarantowanie przychodów na rzecz Skarbu Państwa, ale również ustanowienie bariery finansowej przeciwko pochopnemu wytaczaniu powództw. Z tej perspektywy rozpo