Sygnatura III CZP 106/15

Teza: SN: ​Wierzyciel, który w postępowaniu sądowym otrzymał upoważnienie do wykonania czynności na koszt dłużnika (art. 480 § 1 k.c.), może - na podstawie art. 1049 § 1 zd. drugie k.p.c. - żądać przyznania mu przez sąd sumy potrzebnej do wykonania tej czynności.

Uchwała

Sądu Najwyższego

z dnia 17 lutego 2016 r.

III CZP 106/15



Wierzyciel, który w postępowaniu sądowym otrzymał upoważnienie do wykonania czynności na koszt dłużnika (art. 480 § 1 k.c.), może - na podstawie art. 1049 § 1 zdanie drugie k.p.c. - żądać przyznania mu przez sąd sumy potrzebnej do wykonania tej czynności.
OSNC 2017/2/13
Dz.U.2017.459: art. 480 § 1
Dz.U.2016.1822: art. 1049 § 1

glosa krytyczna: Krakowiak M. Glosa do uchwały SN z dnia 17 lutego 2016 r., III CZP 106/15


Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia SN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca).
Sędziowie SN: Grzegorz Misiurek, Katarzyna Tyczka-Rote.

Sentencja

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku wierzyciela Cezarego P. przy uczestnictwie dłużnika "W.P.H." S.A. w W. (poprzednio "G.o." S.A. w W.) o nadanie klauzuli wykonalności, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 17 lutego 2016 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Apelacyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 26 listopada 2015 r.:
"Czy art. 1049 § 1 k.p.c., w szczególności zdanie drugie, znajduje zastosowanie do egzekucji tytułu wykonawczego, w którym na podstawie art. 480 § 1 k.c. udzielono wierzycielowi umocowania do wykonania na koszt dłużnika czynności, którą może wykonać także inna osoba, w razie niewykonania jej przez dłużnika w wyznaczonym terminie?"
podjął uchwałę:
Wierzyciel, który w postępowaniu sądowym otrzymał upoważnienie do wykonania czynności na koszt dłużnika (art. 480 § 1 k.c.), może - na podstawie art. 1049 § 1 zdanie drugie k.p.c. - żądać przyznania mu przez sąd sumy potrzebnej do wykonania tej czynności.

Uzasadnienie faktyczne

Prawomocnym wyrokiem z dnia 6 października 2009 r. Sąd Okręgowy w Warszawie zobowiązał pozwanego do zamieszczenia w terminie 14 dni od uprawomocnienia się wyroku oświadczenia o przeproszeniu powoda na określonej stronie internetowej w przewidziany wyrokiem sposób (pkt I), nakazał pozwanemu usunięcie z określonej strony internetowej wskazanych w wyroku wpisów (pkt II) oraz upoważnił powoda do opublikowania ogłoszenia na koszt pozwanego w określonym serwisie internetowym, w przypadku niewykonania przez pozwanego jego obowiązku (pkt III).
W dniu 12 września 2013 r. powód, stwierdzając, że pozwany nie wykonał we właściwy sposób wyroku w zakresie punktu I, wniósł o nadanie wyrokowi klauzuli wykonalności także w punkcie III, z zaznaczeniem przejścia obowiązku z dotychczasowego pozwanego "G.o.", sp. z.o.o. na "G.o." S.A., oraz o przyznanie mu kwoty 295 200 zł potrzebnej do opublikowania przeprosin na koszt pozwanej.
Postanowieniem z dnia 16 grudnia 2013 r. Sąd Okręgowy w Warszawie nadał wyrokowi klauzulę wykonalności w punkcie III z zaznaczeniem przejścia obowiązku na "G.o." S.A. oraz przyznał wnioskodawcy od dłużnika "G.o." S.A. kwotę 295 200 zł tytułem zwrotu wydatków związanych z opublikowaniem przeprosin na koszt pozwanego i wezwał wierzyciela do rozliczenia się z tej kwoty do dnia 28 lutego 2014 r. Uzasadniając przyznanie wskazanej kwoty na wykonanie zastępcze, Sąd Okręgowy powołał się na art. 1049 § 1 zdanie drugie k.p.c. oraz na uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 10 maja 1989 r., III CZP 36/89 (OSNC 1990, nr 4-5, poz. 56).
Rozpoznając zażalenie dłużnika Sąd Apelacyjny w Warszawie przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia wskazane na wstępie zagadnienie prawne (...). Podzielił stanowisko, że wykonanie obowiązku zamieszczenia przeproszenia jest czynnością, którą za dłużnika może wykonać inna osoba, wobec czego egzekucja wyroku nakładającego na dłużnika taki obowiązek odbywa się na podstawie art. 1049 k.p.c. Zgodnie jednak z § 1, przepis ten ma zastosowanie, jeżeli w samym tytule egzekucyjnym nie postanowiono, że w razie niewykonania przez dłużnika w wyznaczonym terminie czynności, którą może wykonać także inna osoba, wierzyciel będzie umocowany do wykonania tej czynności na koszt dłużnika. W rozpoznawanej sprawie tytuł egzekucyjny zobowiązuje dłużnika do ogłoszenia przeproszenia i jednocześnie upoważnia wierzyciela do dokonania tego na koszt dłużnika, jeżeli dłużnik nie wykona nałożonego nań obowiązku w terminie.
Sąd Apelacyjny wskazał, że w literaturze zajmowano stanowisko, iż art. 1049 k.p.c. nie ma zastosowania, gdy w tytule egzekucyjnym upoważniono wierzyciela do wykonania zastępczego na koszt dłużnika, a w uchwale z dnia 22 kwietnia 1968 r., III CZP 37/68 (OSNCP 1969, nr 1, poz. 9) Sąd Najwyższy, podzielając to stanowisko, stwierdził, że jeżeli w tytule egzekucyjnym upoważniono wierzyciela do wykonania zastępczego na koszt dłużnika, nie można na podstawie art. 1049 § 1 zdanie drugie k.p.c. żądać przyznania wierzycielowi sumy potrzebnej na wykonanie zastępcze. Odmienne stanowisko zajął Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 10 maja 1989 r., III CZP 36/89, przyjmując, że wierzyciel, który w postępowaniu sądowym otrzymał upoważnienie do wykonania czynności na koszt dłużnika (art. 480 § 1 k.c.), może - na podstawie art. 1049 § 1 zdanie drugie k.p.c. - żądać przyznania mu przez sąd sumy potrzebnej do wykonania tej czynności. Pogląd ten został jednak podany krytyce w piśmiennictwie.

Uzasadnienie prawne

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Możliwość tzw. wykonania zastępczego przewidują art. 479 i 480 k.c., zamieszczone w dziale II tytułu VII, regulującym skutki niewykonania zobowiązań. Oba przepisy dotyczą niewykonania zobowiązania z powodu zwłoki dłużnika oraz określają zasady jego odpowiedzialności i uprawnienia przysługujące wierzycielowi. Przepis art. 477 k.c. przewiduje w takim wypadku dwa niezależne roszczenia wierzyciela - o spełnienie świadczenia oraz o wyrównanie szkody związanej ze zwłoką, natomiast art. 479 i 480 k.c. modyfikują pierwsze roszczenie w sytuacji, w której przedmiotem świadczenia dłużnika jest określona ilość rzeczy oznaczonych tylko co do gatunku (art. 479) albo zobowiązanie czynienia (art. 480). W pierwszym przypadku art. 479 k.c. pozwala wierzycielowi nabyć na koszt dłużnika taką samą ilość rzeczy tego samego gatunku albo żądać od dłużnika zapłaty ich wartości, a w drugim art. 480 § 1 k.c. przyznaje wierzycielowi prawo żądania upoważnienia go przez sąd do wykonania tej czynności na koszt dłużnika. W obu przypadkach wierzyciel zachowuje prawo do odszkodowania.
W świetle tych przepisów wykonanie zastępcze jest więc uprawnieniem przyznanym wierzycielowi na podstawie ustawy (art. 479 k.c.) albo na podstawie wyroku sądu (art. 480 k.c.), w razie zwłoki dłużnika w wykonaniu jego zobowiązania i polega na tym, że wierzyciel ma prawo do zaspokojenia swojej wierzytelności przez własne działanie, lecz na koszt dłużnika. W obu wypadkach wierzyciel, wykonując zastępczo świadczenie albo żądając upoważnienia go przez sąd w tym zakresie, rezygnuje tym samym z żądania wykonania przez dłużnika jego zobowiązania przez spełnienie świadczenia zgodnie z art. 477 § 1 k.c., nie może bowiem jednocześnie żądać spełnienia świadczenia przez dłużnika i wykonania zastępczego. Wierzyciel może zatem wystąpić do sądu o upoważnienie do wykonania zastępczego, gdy istnieje już zobowiązanie dłużnika do czynienia i zwłoka w jego wykonaniu, lecz nie istnieje jeszcze tytuł egzekucyjny nakazujący samemu dłużnikowi wykonanie zobowiązania określonego działania. Wyrok wydany na podstawie art. 480 § 1 i 2 k.c. ma charakter konstytutywny, gdyż tworzy nowy stan prawny, wobec czego przyjmuje się, że w wyroku tym sąd nie może jednocześnie orzec, iż do wykonania określonej czynności zobowiązuje także dłużnika. Wykonanie zastępcze przewidziane w art. 480 k.c. jest więc rodzajem egzekucji, ma bowiem ostatecznie doprowadzić do zaspokojenia wierzyciela, co jednak odbywa się na podstawie przepisu prawa materialnego, a nie przepisów kodeksu postępowania cywilnego. Podobny sposób egzekucji przewidziany jest w art. 1049 k.p.c., dotyczącym egzekucji czynności zastępowalnej. W takiej sytuacji - jeżeli w samym tytule egzekucyjnym nie postanowiono, że w razie niewykonania przez dłużnika w wyznaczonym terminie czynności, wierzyciel będzie umocowany do wykonania tej czynności na koszt dłużnika - sąd na wniosek wierzyciela wzywa dłużnika do jej wykonania w wyznaczonym terminie, a po bezskutecznym upływie terminu udziela wierzycielowi umocowania do wykonania czynności na koszt dłużnika. Na żądanie wierzyciela sąd przyznaje mu sumę potrzebną do wykonania czynności.
Interpretując art. 480 k.c. i art. 1049 k.p.c., w doktrynie i orzecznictwie przyjmowano, że choć przedmiot postępowania przewidziany w tych przepisach jest ten sam - udzielenie przez sąd upoważnienia wierzycielowi do wykonania zastępczego na koszt dłużnika - to jednak nie można ich utożsamiać, a wymienionych przepisów stosować zamiennie ani uzupełniająco. Stanowisko takie zajął także Sąd Najwyższy, stwierdzając w uzasadnieniu uchwały z dnia 22 kwietnia 1968 r., III CZP 37/68, że art. 1049 k.p.c. ma zastosowanie tylko wtedy, gdy przedmiotem egzekucji jest świadczenie niepieniężne i chodzi o czynność zastępowalną, a w tytule egzekucyjnym nie postanowiono, iż w razie niewykonania przez dłużnika tej czynności w wyznaczonym terminie, nie można natomiast na podstawie tego przepisu żądać tylko przyznania kwoty potrzebnej do wykonania zastępczego. Jeżeli więc w tytule egzekucyjnym upoważniono wierzyciela do wykonania czynności na koszt dłużnika, na wypadek gdyby dłużnik nie wykonał jej w zakreślonym terminie, wierzyciel nie może żądać na podstawie art. 1049 § 1 zdanie drugie k.p.c. przyznania mu kwoty na zastępcze wykonanie, gdyż w tej sytuacji egzekucja na podstawie tego przepisu n