Sygnatura III CZP 86/15

Teza: SN: ​Sąd może oddalić wniosek o wpis do księgi wieczystej, jeżeli istnieje znana mu urzędowo przeszkoda do jego dokonania.

Uchwała

Sądu Najwyższego

7 sędziów

z dnia 25 lutego 2016 r.

III CZP 86/15



Sąd może oddalić wniosek o wpis do księgi wieczystej, jeżeli istnieje znana mu urzędowo przeszkoda do jego dokonania.
OSNC 2016/7-8/81
Dz.U.2016.1822: art. 626(8) § 2; art. 626(9)


Skład orzekający

Przewodniczący: Prezes SN Tadeusz Ereciński.
Sędziowie SN: Teresa Bielska-Sobkowicz, Jacek Gudowski, Henryk Pietrzkowski, Tadeusz Wiśniewski (sprawozdawca), Mirosława Wysocka, Dariusz Zawistowski.

Sentencja

Sąd Najwyższy na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 25 lutego 2016 r., przy udziale prokuratora Prokuratury Generalnej Wojciecha Kasztelana, po rozstrzygnięciu zagadnienia prawnego przedstawionego przez Rzecznika Praw Obywatelskich we wniosku z dnia 4 września 2015 r.:
"Czy sąd wieczystoksięgowy może odmówić dokonania wpisu w księdze wieczystej wówczas, gdy istnieje znana mu urzędowo przeszkoda do jego dokonania, powodująca, że dokonanie wpisu prowadziłoby do naruszenia bezwzględnie obowiązujących przepisów prawa?"
podjął uchwałę:
Sąd może oddalić wniosek o wpis do księgi wieczystej, jeżeli istnieje znana mu urzędowo przeszkoda do jego dokonania.

Uzasadnienie faktyczne

Przedstawione przez Rzecznika Praw Obywatelskich, na podstawie art. 60 § 2 ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym (jedn. tekst: Dz.U. z 2013 r., poz. 499 ze zm.) w związku z art. 16 ust. 2 pkt 4 ustawy z dnia 15 lipca 1997 r. o Rzeczniku Praw Obywatelskich (jedn. tekst: Dz.U. z 2014 r., poz. 1648 ze zm.), do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne ma na celu wyjaśnienie, czy sąd wieczystoksięgowy może odmówić dokonania wpisu w księdze wieczystej wówczas, gdy istnieje znana mu urzędowo przeszkoda do jego dokonania, powodująca, że dokonanie wpisu prowadziłoby do naruszenia bezwzględnie obowiązujących przepisów prawa.
Wątpliwości związane z przedstawionym zagadnieniem wyłoniły się w związku z obecnym sformułowaniem art. 6268 § 2 k.p.c., który określając kognicję sądu wieczystoksięgowego stanowi, że sąd bada jedynie treść i formę wniosku, dołączonych do wniosku dokumentów oraz treść księgi wieczystej. Przepis ten, wprowadzony do kodeksu postępowania cywilnego z dniem 23 września 2001 r. mocą ustawy z dnia 11 maja 2001 r. o zmianie ustawy o księgach wieczystych i hipotece, ustawy - Kodeks postępowania cywilnego, ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz ustawy - Prawo o notariacie (Dz.U. Nr 63, poz. 635 - dalej: "ustawa z dnia 11 maja 2001 r."), jest dosłownym powtórzeniem uchylonego tą nowelą art. 46 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (jedn. tekst: Dz.U. z 2013 r., poz. 707 ze zm. - dalej: "u.k.w.h.").
Na podstawie tej noweli nie włączono jednak do kodeksu postępowania cywilnego przepisu art. 46 ust. 2 u.k.w.h., wskazującego, że postanowienie odmawiające dokonania wpisu może opierać się na okolicznościach, które są powszechnie znane lub doszły do wiadomości sądu rejonowego w inny sposób.
W odniesieniu do powstałych wątpliwości zarysowały się w doktrynie dwa przeciwstawne stanowiska. Stosownie do jednego, niewłączenie do kodeksu postępowania cywilnego odpowiednika art. 46 ust. 2 u.k.w.h. stanowi celowe ograniczenie kognicji sądu wieczystoksięgowego, według drugiego natomiast - zamiarem ustawodawcy nie było ograniczenie kognicji sądu rozpoznającego sprawy o wpis do księgi wieczystej, lecz przeniesienie do kodeksu postępowania cywilnego regulacji, która stanowiłaby tylko powtórzenie unormowania przewidzianego w art. 228 § 2 k.p.c., było zbędne, skoro unormowanie to ma odpowiednie zastosowanie w postępowaniu wieczystoksięgowym na podstawie art. 13 § 2 k.p.c.
Z uzasadnienia wniosku wynika, że także w orzecznictwie Sądu Najwyższego zauważalne są dwa zapatrywania. Jedno, przyjmujące założenie, że rola ksiąg wieczystych, w tym również prawne gwarancje prawidłowości dokonywanych wpisów i ich skutki, w sposób istotny rzutuje na zakres kognicji sądu, dopuszcza szerszą aktywność i zakres działania sądu wieczystoksięgowego. Drugie zapatrywanie ujmuje kognicję sądu wieczystoksięgowego wąsko i przeciwstawia się czynieniu ustaleń w postępowaniu o wpis na podstawie innego materiału niż wskazany w art. 6268 § 2 k.p.c.
Zdaniem Rzecznika Praw Obywatelskich, sąd wieczystoksięgowy może odmówić wpisu w księdze wieczystej, gdy istnieje znana mu urzędowo przeszkoda jego dokonania, umieszczenie bowiem przepisów o postępowaniu wieczystoksięgowym w kodeksie postępowania cywilnego sprawia, że możliwe jest w tym postępowaniu stosowanie art. 228 § 2 w związku z art. 13 § 2 k.p.c. Gdyby zamiar ustawodawcy był inny, doszłoby do wyraźnego wyłączenia stosowania tego przepisu w tym postępowaniu. Poza tym trudne do zaakceptowania byłoby przyjęcie poglądu, że sąd nie może uwzględnić znanych mu urzędowo faktów nawet w sytuacji, w której wpis do księgi wywoływałby skutki niezgodne z powszechnie obowiązującym prawem. Stałoby to w sprzeczności z zasadą prawdziwości wpisów, która wynika z art. 1 ust. 1, art. 2 i art. 3 u.k.w.h., oraz z zasadą ich jawności. Należy odrzucić pogląd, że funkcją postępowania wieczystoksięgowego jest jedynie ewidencjonowanie stanu prawnego nieruchomości, a wszelkie badanie prawdziwości wpisów powinno być dokonywane w ramach postępowania procesowego przewidzianego w art. 10 u.k.w.h. Zajmując takie stanowisko, nie bierze się pod rozwagę tego, że niekiedy wpis do księgi ma charakter konstytutywny i byłoby sprzeczne z ekonomią procesową świadome dokonywanie przez sąd niezgodnego z prawdą wpisu oraz zmuszanie zainteresowanego uczestnika postępowania do wytoczenia powództwa o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym.

Uzasadnienie prawne

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Wnioskiem Rzecznika Praw Obywatelskich została objęta jedynie wątpliwość co do odmowy dokonania wpisu, gdy przeszkoda do jego dokonania mogłaby prowadzić do naruszenia bezwzględnie obowiązujących przepisów prawa, tymczasem zagadnienie ma walor ogólniejszy i łączy się z pytaniem, czy w każdym wypadku sąd może odmówić dokonania wpisu, jeżeli przeszkoda ujawni się nie na podstawie dokumentów załączonych do wniosku lub treści księgi wieczystej (art. 6268 § 2 k.p.c.), lecz w następstwie wiadomości powziętych przez sąd z urzędu. Przepis art. 6269 k.p.c. wskazuje, że oddalenie wniosku o wpis powinno nastąpić zarówno w razie braku podstaw do wpisu, jak i wtedy, gdy istnieją przeszkody do jego dokonania. Sytuacji tych nie można procesowo różnicować, dlatego trzeba poszukiwać odpowiedzi na pytanie, czy w ogóle sąd wieczystoksięgowy może, dostrzegając przeszkodę do dokonania wpisu, uwzględniać fakty znane mu urzędowo, a więc nie tylko wynikające ze źródeł określonych w art. 6268 § 2 k.p.c.
Należy przede wszystkim rozważyć, czy przeniesienie przepisów o postępowaniu wieczystoksięgowym z ustawy o księgach wieczystych i hipotece do kodeksu postępowania cywilnego doprowadziło do zmiany w zakresie dopuszczalności uwzględniania w tym postępowaniu okoliczności, które są powszechnie znane lub doszły do wiadomości sądu w inny sposób. Wcześniej zasadnicze znaczenie miał art. 46 u.k.w.h., który - jak przyjmowano - określał kognicję sądu wieczystoksięgowego. Według ust. 1 tego artykułu, rozpoznając sprawę, sąd rejonowy badał jedynie treść wniosku, treść i formę dołączonych do niego dokumentów oraz treść księgi wieczystej. Porównanie tego przepisu z jego odpowiednikiem w kodeksie postępowania cywilnego wskazuje, że regulacja w zasadzie nie uległa zmianie, skoro stosownie do art. 6268 § 2 k.p.c., rozpoznając wniosek o wpis, sąd bada jedynie treść i formę wniosku, dołączonych do wniosku dokumentów oraz treść księgi wieczystej. Różnica nie jest istotna, gdyż polega jedynie na tym, że w kodeksie postępowania cywilnego posłużono się zwrotem "rozpoznanie wniosku o wpis", a nie zwrotem "rozpoznanie sprawy". Do kodeksu nie włączono natomiast przepisu zawartego w art. 46 ust. 2 u.k.w.h., który przewidywał, że postanowienie odmawiające dokonania wpisu może opierać się na okolicznościach, które są powszechnie znane lub doszły do wiadomości sądu rejonowego w inny sposób. Taki stan rzeczy sprawił, że po skodyfikowaniu postępowania wieczystoksięgowego w orzecznictwie i doktrynie prawa procesowego doszło do kontrowersji co do przyczyn i następstw tego zaniechania ustawodawczego. Powstało również pytanie, czy celem ustawodawcy było wyłączenie możliwości uwzględnienia przez sąd w postępowaniu o wpis jakichkolwiek innych okoliczności niż wynikające z treści wniosku i dołączonych do niego dokumentów oraz treści księgi wieczystej.
Przykładem negatywnej odpowiedzi na to pytanie jest w szczególności wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 marca 2003 r., I CKN 152/01 (OSNC 2004, nr 6, poz. 92) oraz postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 9 grudnia 2010 r., IV CSK 168/10 (nie publ.) i z dnia z 6 kwietnia 2011 r., I CSK 367/10 (nie publ.). Także w uzasadnieniu uchwały siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 16 grudnia 2009 r. - zasady prawnej - III CZP 80/09 (OSNC 2010, nr 6, poz. 84) wyrażono pogląd, że sąd nie może odmówić dokonania wpisu w księdze wieczystej na podstawie okoliczności, które są powszechnie znane lub doszły do jego wiadomości w inny sposób niż przez badanie treści wniosku, treści i formy dołączonych do niego dokumentów oraz treści księgi wieczystej (art. 6268 § 2 k.p.c.). Sąd Najwyższy przyjął, że art. 6268 k.p.c. zawiera pełną regulację przebiegu postępowania wieczystoksięgowego, nie tylko zatem postępowania dowodowego, ale i podstaw orz