Sygnatura III CZP 4/16

Teza: SN: ​Notariusz jest przedsiębiorcą (art. 43[1] k.c.).

Uchwała

Sądu Najwyższego

z dnia 23 marca 2016 r.

III CZP 4/16



Notariusz jest przedsiębiorcą (art. 431 k.c.).
OSNC 2017/2/19
Dz.U.2017.459: art. 43(1)
Dz.U.2016.1829: art. 4
Dz.U.2016.1796: art. 1


Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia SN Jacek Gudowski (sprawozdawca).
Sędziowie: SN Karol Weitz, SA Janusz Kaspryszyn.

Sentencja

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Mariusza Ł. przy uczestnictwie Andrzeja S. o pozbawienie prawa prowadzenia działalności gospodarczej na własny rachunek, pełnienia funkcji członka rady nadzorczej, reprezentanta lub pełnomocnika w spółce handlowej, przedsiębiorstwie państwowym, spółdzielni, fundacji lub stowarzyszeniu, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 23 marca 2016 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Kielcach postanowieniem z dnia 18 grudnia 2015 r.:
"Czy notariusz jest przedsiębiorcą w rozumieniu art. 5 ust. 1 w związku z art. 1 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze (jedn. tekst: Dz.U. z 2012 r., poz. 1112 ze zm.) w związku z art. 431 k.c.?"
podjął uchwałę:
Notariusz jest przedsiębiorcą (art. 431 k.c.).

Uzasadnienie faktyczne

Postanowieniem z dnia 15 stycznia 2014 r. Sąd Rejonowy w Kielcach oddalił wniosek Mariusza Ł. - złożony na podstawie art. 373 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze (jedn. tekst: Dz.U. z 2012 r., poz. 1112 ze zm. - dalej: "Pr. upadł.") o pozbawienie Andrzeja S., notariusza prowadzącego kancelarię notarialną w K., prawa prowadzenia działalności gospodarczej na własny rachunek lub w ramach spółki cywilnej oraz pełnienia funkcji członka rady nadzorczej, członka komisji rewizyjnej, reprezentanta lub pełnomocnika osoby fizycznej prowadzącej działalność gospodarczą w zakresie tej działalności, spółki handlowej, przedsiębiorstwa państwowego, spółdzielni, fundacji lub stowarzyszenia. Ustalił, że Andrzej S. poddał się egzekucji co do wierzytelności w kwocie 2 300 000 zł powierzonej mu przez wnioskodawcę w celu osiągnięcia zysku inwestycyjnego. Wbrew umowie i mimo upływu terminu, Andrzej S. nie zwrócił powierzonej kwoty, a wezwany do jej uiszczenia - odmówił.
Zdaniem Sądu Rejonowego, prowadzenie przez Andrzeja S. działalności notarialnej jest równoznaczne z prowadzeniem działalności gospodarczej, ma on zatem zdolność upadłościową, jednak uwzględnienie wniosku nie mogło nastąpić, gdyż wnioskodawca nie wykazał, że wskazana wierzytelność jest związana z zawodową, notarialną działalnością uczestnika. W tej sytuacji nie można stwierdzić, że uczestnik stał się niewypłacalny, zwłaszcza że wnioskodawca nie wszczął egzekucji oraz nie wykazał szkody ani zachowania terminu przewidzianego w art. 373 Pr.upadł.
Postanowieniem z dnia 9 maja 2014 r. Sąd Okręgowy w Kielcach oddalił apelację wnioskodawcy, aprobując pogląd, że uczestnik jest przedsiębiorcą w rozumieniu art. 431 k.c., ma zatem do niego zastosowanie art. 21 Pr.upadł., jednak wnioskodawca nie wykazał, iż uczestnik jest niewypłacalny.
W wyniku uwzględnienia skargi kasacyjnej Sąd Najwyższy - postanowieniem z dnia 25 czerwca 2006 r. - uchylił orzeczenie Sądu Okręgowego i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania. Wytknął naruszenie art. 381 k.p.c., a w szczególności nierozpoznanie powołanych w apelacji dowodów zmierzających do wykazania niewypłacalności uczestnika, oraz wskazał na wątpliwości dotyczące oceny statusu notariusza jako przedsiębiorcy.
Sąd Okręgowy, rozpoznając sprawę ponownie, powziął poważne, podniesione także przez Sąd Najwyższy, ale nierozstrzygnięte przy rozpoznawaniu skargi kasacyjnej wątpliwości, koncentrujące się wokół zagadnienia, czy notariusz jest przedsiębiorcą w rozumieniu art. 5 ust. 1 w związku z art. 1 pkt 1 lit. a Pr.upadł. w związku z art. 431 k.c.

Uzasadnienie prawne

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Problem wypełniający zagadnienie prawne przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia jest obecny w piśmiennictwie i judykaturze od czasu transformacji notariatu dokonanej na przełomie lat 80. i 90., tj. od chwili wprowadzenia indywidualnych kancelarii notarialnych (ustawa z dnia 24 maja 1989 r. - Prawo o notariacie, Dz.U. Nr 33, poz. 176 ze zm.), a następnie - po likwidacji państwowych biur notarialnych i przekazaniu prowadzenia ksiąg wieczystych sądom - jego prywatyzacji (ustawa z dnia 14 lutego 1991 r. - Prawo o notariacie, Dz.U. Nr 22, poz. 91 - dalej: "Pr.not.", oraz ustawa z dnia 14 lutego 1991 r. - Przepisy wprowadzające ustawę - Prawo o notariacie oraz o zmianie Kodeksu postępowania cywilnego i ustawy o księgach wieczystych, Dz.U. Nr 22, poz. 92). Transformacja ta zbiegła się z reformą działalności gospodarczej, regulowanej najpierw ustawą z dnia z dnia 23 grudnia 1988 r. o działalności gospodarczej (Dz.U. Nr 41, poz. 324 ze zm.), następnie ustawą z dnia z dnia 19 listopada 1999 r. - Prawo działalności gospodarczej (Dz.U. Nr 101, poz. 1178 ze zm.) i w końcu ustawą z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (jedn. tekst: Dz.U. z 2015 r., poz. 584 ze zm.).
Zaznaczające się w latach 90. wahania piśmiennictwa i judykatury dotyczące statusu notariusza przeciął sam ustawodawca przez wprowadzenie do Prawa o notariacie z 1991 r. przepisu art. 24a, stwierdzającego jednoznacznie, że notariusz nie jest przedsiębiorcą w rozumieniu przepisów Prawa o działalności gospodarczej. Przepis ten był zsynchronizowany z art. 87 tego Prawa, stanowiącym, że przedsiębiorcami nie są także osoby świadczące pomoc prawną, a działalność polegającą na jej świadczeniu normują przepisy ustawy z dnia 26 maja 1982 r. - Prawo o adwokaturze (Dz.U. Nr 16, poz. 124) oraz ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (Dz.U. Nr 19, poz. 145). Sytuacja normatywna oraz pozycja notariusza w czasie obowiązywania tych przepisów była jasna i nie budziła zasadniczych wątpliwości.
Wymienione przepisy zostały uchylone z chwilą wejścia w życie ustawy o swobodzie działalności gospodarczej, przy czym w uzasadnieniu projektu ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. - Przepisy wprowadzające ustawę o swobodzie działalności gospodarczej (Dz.U. Nr 173, poz. 1808) wskazano wprost, że ich uchylenie wynika z konieczności dostosowania Prawa o notariacie do nowej definicji działalności gospodarczej, obejmującej od tego czasu swoim zakresem również działalność zawodową (Sejm IV kadencji, druk nr 2496). Stanowisko zajęte przez prawodawcę uzasadnia wniosek, że notariusze wykonują działalność gospodarczą w rozumieniu art. 2 ustawy o swobodzie działalności gospodarczej, a ściślej, stanowiącą jej przejaw, działalność zawodową wykonywaną w sposób zorganizowany i ciągły.
Mniej więcej w tym samym czasie w kodeksie cywilnym pojawiła się definicja, w myśl której przedsiębiorcą jest osoba fizyczna, osoba prawna i jednostka organizacyjna, o której mowa w art. 331 § 1 (tzw. osoba niepełnoprawna), prowadząca we własnym imieniu działalność gospodarczą lub zawodową (art. 431). W reprezentatywnych wypowiedziach piśmiennictwa objaśniających sens posłużenia się w art. 431 k.c. określeniem "działalność zawodowa" zaakcentowano, że chodziło o ustanowienie opozycji do obowiązujących w chwili wejścia w życie tego przepisu wyłączeń z zakresu pojęcia "przedsiębiorca" w rozumieniu Prawa działalności gospodarczej osób wykonujących wolne zawody. W konsekwencji podnosi się, że art. 431 k.c. jednoznacznie uznaje za przedsiębiorców także podmioty prowadzące we własnym imieniu działalność zawodową przez wykonywanie wolnego zawodu, a więc również notariuszy. Ponadto przyjmuje się, że działalność zawodowa, o której mowa w wymienionym przepisie, powinna mieć cechy tradycyjnie przypisywane działalności gospodarczej, a więc być wykonywana we własnym imieniu, osobiście, w sposób ciągły, profesjonalny i przynajmniej w pewnym stopniu zorganizowany.
Stanowisko, że notariusz wykonuje działalność zawodową w ramach wolnego zawodu łączy się z treścią art. 4 § 3 Pr.not. w brzmieniu obowiązującym od dnia wejścia w życie kodeksu spółek handlowych, tj. od dnia 1 stycznia 2001 r., zgodnie z którym kilku notariuszy może prowadzić jedną kancelarię m.in. w formie spółki partnerskiej zastrzeżonej dla osób uprawnionych do wykonywania wolnych zawodów, a więc m.in. notariuszy (art. 87 § 1 w związku z art. 88 k.s.h.). To że zawód notariusza jest wolnym zawodem wynika także m.in. z § 3 uchwały nr 19/97 Krajowej Rady Notarialnej z dnia 12 grudnia 1997 r. w sprawie kodeksu etyki zawodowej notariusza (tekst ujednolicony wg stanu na dzień 31 października 2012 r.) oraz z § 10 tego kodeksu. Dokumenty wytworzone przez Krajową Radę Notarialną potwierdzają także tezę, że notariusze mają status przedsiębiorców. Chodzi o dokumenty złożone do akt spraw Trybunału Konstytucyjnego zakończonych wyrokami z dnia 7 lipca 2011 r., U 8/08 (OTK-A Zb.Urz. 2011, nr 6, poz. 52) i z dnia 6 marca 2012 r., K 15/08 (OTK-A Zb.Urz. 2012, nr 3, poz. 24), w których Krajowa Rada Notarialna podnosiła expressis verbis, że notariusze są przedsiębiorcami prowadzącymi działalność gospodarczą na zasadach ogólnych.
Oceniając działalność notariusza pod kątem jej kwalifikacji jako działalności gospodarczej (działalności zawodowej), a w szczególności w celu stwierdzenia, czy spełnia ona wyznaczające ją kryteria, należy przede wszystkim podkreślić, że notariusz wykonuje ją - co jest oczywiste - we własnym imieniu, tj. w sposób samodzielny, na własny rachunek i na własną odpowiedzialność, zawodową i cywilnoprawną (por. także art. 4 § 3 in fine Pr. not.). Tego stanowiska nie podważa regla