Sygnatura III CZP 72/15

Teza: SN: Sąd Najwyższy nie odstępuje od zasady prawnej wyrażonej w punkcie trzecim uchwały pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 28 września 1979 r., III CZP 15/79, o następującej treści: "W razie odwołania darowizny w stosunku do jednego z małżonków rzecz darowana staje się przedmiotem współwłasności obojga małżonków w częściach równych, a darczyńca może żądać przeniesienia na niego udziału należącego do małżonka, w stosunku do którego darowiznę odwołał, gdyby zaś nie było to możliwe – zwrotu wartości tego udziału (art. 405 k.c.)."

Uchwała

Sądu Najwyższego

z dnia 31 marca 2016 r.

III CZP 72/15



Sąd Najwyższy nie odstępuje od zasady prawnej wyrażonej w punkcie trzecim uchwały pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 28 września 1979 r., III CZP 15/79, o następującej treści:
"W razie odwołania darowizny w stosunku do jednego z małżonków rzecz darowana staje się przedmiotem współwłasności obojga małżonków w częściach równych, a darczyńca może żądać przeniesienia na niego udziału należącego do małżonka, w stosunku do którego darowiznę odwołał, gdyby zaś nie było to możliwe - zwrotu wartości tego udziału (art. 405 k.c.)."
OSNC 2016/7-8/80
Dz.U.2017.682: art. 33 pkt 2
Dz.U.2017.459: art. 405; art. 898



Skład orzekający

Przewodniczący: Prezes SN Tadeusz Ereciński.
Sędziowie SN: Mirosław Bączyk, Dariusz Dończyk, Józef Frąckowiak, Jan Górowski, Antoni Górski, Irena Gromska-Szuster, Jacek Gudowski, Wojciech Katner, Monika Koba, Marian Kocon, Iwona Koper, Anna Kozłowska, Zbigniew Kwaśniewski, Barbara Myszka (sprawozdawca), Anna Owczarek, Władysław Pawlak, Henryk Pietrzkowski, Krzysztof Pietrzykowski, Agnieszka Piotrowska, Marta Romańska, Krzysztof Strzelczyk, Maria Szulc, Katarzyna Tyczka-Rote, Karol Weitz, Tadeusz Wiśniewski, Hubert Wrzeszcz, Kazimierz Zawada, Dariusz Zawistowski

Sentencja

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Tadeusza K. i Ireny K. przeciwko Izabeli D. o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli i wydanie, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu niejawnym w dniu 31 marca 2016 r., przy udziale Zastępcy Prokuratora Generalnego Roberta Hernanda zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Najwyższy postanowieniem z dnia 9 kwietnia 2015 r., V CSK 444/14:
"Czy odwołanie na podstawie art. 898 § 1 k.c. w stosunku do jednego z małżonków darowizny nieruchomości, uczynionej do majątku wspólnego, uprawnia darczyńcę do żądania przeniesienia na niego udziału niewdzięcznego małżonka we własności tej nieruchomości?"
podjął uchwałę:
Sąd Najwyższy nie odstępuje od zasady prawnej wyrażonej w punkcie trzecim uchwały pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 28 września 1979 r., III CZP 15/79, o następującej treści:
"W razie odwołania darowizny w stosunku do jednego z małżonków rzecz darowana staje się przedmiotem współwłasności obojga małżonków w częściach równych, a darczyńca może żądać przeniesienia na niego udziału należącego do małżonka, w stosunku do którego darowiznę odwołał, gdyby zaś nie było to możliwe - zwrotu wartości tego udziału (art. 405 k.c.)."

Uzasadnienie faktyczne

Sąd Najwyższy w pełnym składzie Izby Cywilnej podjął w dniu 28 września 1979 r., III CZP 15/79 (OSNCP 1980, nr 4, poz. 63), uchwałę o następującej treści:
1. W wypadku przeniesienia własności nieruchomości na podstawie umowy darowizny zawartej przez darczyńcę z jednym z małżonków z zastrzeżeniem, że przedmiot darowizny wchodzi do majątku objętego wspólnością ustawową (art. 33 pkt 2 k.r.o.), do wywołania takiego skutku przyjęcie darowizny przez drugiego z małżonków nie jest potrzebne.
2. W sytuacji, gdy przedmiot darowizny wszedł do majątku objętego wspólnością ustawową, odwołanie jej z powodu niewdzięczności (art. 898 § 1 k.c.) może być dokonane w stosunku do jednego z małżonków, także w stosunku do tego, który nie brał udziału w zawarciu umowy darowizny.
3. W razie odwołania darowizny w stosunku do jednego z małżonków rzecz darowana staje się przedmiotem współwłasności obojga małżonków w częściach równych, a darczyńca może żądać przeniesienia na niego udziału należącego do małżonka, w stosunku do którego darowiznę odwołał, gdyby zaś nie było to możliwe - zwrotu wartości tego udziału (art. 405 k.c.).
Przy rozpoznawaniu skargi kasacyjnej wniesionej przez powodów Irenę i Tadeusza małżonków K. od wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 31 stycznia 2014 r., oddalającego ich apelację od wyroku Sądu Okręgowego w Gliwicach z dnia 20 maja 2013 r., którym zostało oddalone powództwo o zobowiązanie pozwanej Izabeli D. do złożenia oświadczenia woli o przeniesieniu na powodów udziału w wysokości 1/4 w prawie własności oznaczonych nieruchomości, Sąd Najwyższy postanowieniem z dnia 9 kwietnia 2015 r. przedstawił pełnemu składowi Izby Cywilnej Sądu Najwyższego do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne o treści przytoczonej na wstępie. Powołał się na art. 62 § 1 ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym (jedn. tekst: Dz.U. z 2013 r., poz. 499 ze zm. - dalej: "ustawa o S.N."), wskazując tym samym na zamiar odstąpienia od zasady prawnej wyrażonej w punkcie trzecim przytoczonej uchwały.

Uzasadnienie prawne

Pełny skład Izby Cywilnej Sądu Najwyższego zważył, co następuje:
Uchwała pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 28 września 1979 r., III CZP 15/79, została podjęta pod rządem ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o Sądzie Najwyższym (Dz.U. Nr 11, poz. 54 ze zm.) i - zgodnie z art. 29 ust. 3 tej ustawy - wpisana do księgi zasad prawnych, wobec czego ma nadal moc zasady prawnej. Jak wynika z uchwały pełnego składu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 5 maja 1992 r., Kw.Pr. 5/92 (OSNCP 1993, nr 1-2, poz. 1), regułą jest kontynuacja orzecznictwa Sądu Najwyższego, a w konsekwencji utrzymanie mocy zasad prawnych uchwalonych pod rządami poprzednio obowiązujących ustaw o Sądzie Najwyższym.
Zgodnie z art. 62 ustawy o S.N., jeżeli jakikolwiek skład Sądu Najwyższego zamierza odstąpić od zasady prawnej, przedstawia powstałe zagadnienie prawne do rozstrzygnięcia pełnemu składowi izby, z tym że odstąpienie od zasady prawnej uchwalonej przez izbę, przez połączone izby albo przez pełny skład Sądu Najwyższego wymaga ponownego rozstrzygnięcia w drodze uchwały odpowiednio przez właściwą izbę, połączone izby lub pełny skład Sądu Najwyższego. Przedstawienie zagadnienia prawnego na podstawie powołanego przepisu wymaga więc ponownego rozważenia i rozstrzygnięcia kwestii będącej już przedmiotem oceny Sądu Najwyższego i rozstrzygnięcia w uchwale mającej moc zasady prawnej. Zakres kognicji składu Sądu Najwyższego orzekającego o odstąpieniu albo o nieodstąpieniu od zasady prawnej jest jednak ograniczony wyłącznie do zagadnień objętych kwestionowaną zasadą prawną. Z tej przyczyny przedstawiane na podstawie art. 62 § 1 ustawy o S.N. zagadnienie prawne powinno być sformułowane w identyczny sposób jak pytanie, które doprowadziło do uchwalenia zasady prawnej. Zamiar odejścia od zasady prawnej zawartej w punkcie trzecim uchwały przytoczonej na wstępie został wyrażony w postanowieniu z dnia 9 kwietnia 2015 r., V CSK 444/14, w sposób pośredni, Sąd Najwyższy bowiem nie sfomułował pytania zmierzającego wprost do odpowiedzi dotyczącej dalszego związania wspomnianą zasadą prawną, jednak powołał się na art. 62 § 1 ustawy o S.N., dając wyraz woli jej podważenia. W tej sytuacji sposób sformułowania pytania nie stanowi przeszkody do uruchomienia procedury przewidzianej w powołanym przepisie (por. uzasadnienie uchwały pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 28 kwietnia 1995 r., III CZP 166/94, OSNC 1995, nr 10, poz. 135).
W uzasadnieniu uchwały pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 28 września 1979 r., III CZP 15/79, Sąd Najwyższy wyjaśnił, że mienie darowane jednemu z małżonków, pozostających w ustawowej wspólności majątkowej, stanowi majątek odrębny obdarowanego, a darowane na rzecz obojga małżonków - majątek odrębny obojga, jako współwłaścicieli w częściach ułamkowych w rozumieniu art. 195 i nast.k.c. Darczyńca może jednak postanowić o włączeniu przedmiotu darowizny do mienia objętego wspólnością ustawową (art. 33 pkt 2 k.r.o.). W takiej sytuacji każdy z małżonków uzyskuje do przedmiotu darowizny wszystkie uprawnienia, jakie - stosownie do art. 35 i nast.k.r.o. - wynikają ze wspólności ustawowej. Przeniesienie własności nieruchomości w drodze darowizny na rzecz jednego z małżonków z zastrzeżeniem darczyńcy, aby przedmiot darowizny został ob-jęty ustawową wspólnością majątkową obojga małżonków, powoduje, że darowana nieruchomość wchodzi do tej wspólności bez potrzeby przyjęcia ze strony drugiego małżonka. Małżonek obdarowanego nie jest wprawdzie stroną umowy darowizny, ale staje się obdarowanym i mają do niego zastosowanie przepisy kodeksu cywilnego o uprawnieniach darczyńcy wobec obdarowanego i odpowiadających im obowiązkach obdarowanego wobec darczyńcy, w tym o odwołaniu darowizny z powodu rażącej niewdzięczności obdarowanego. Odwołanie darowizny na podstawie art. 898 § 1 k.c. może być w takiej sytuacji dokonane w stosunku do jednego z małżonków, także w stosunku do tego, który nie brał udziału w zawarciu umowy darowizny.
Uzasadniając zasadę prawną zawartą w punkcie trzecim powołanej uchwały, Sąd Najwyższy przytoczył m.in. następujące stwierdzenia:
- skuteczne odwołanie darowizny z powodu rażącej niewdzięczności obdarowanego uchyla dotychczasowy stosunek prawny, wobec czego po stronie obdarowanego powstaje obowiązek zwrotu przedmiotu darowizny według przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu (art. 898 § 2 w związku z art. 405 i nast.k.c.);
- odwołanie darowizny, której przedmiot został z woli stron umowy objęty wspólnością majątkową, zakłada cofnięcie woli darczyńcy także co do wejścia przedmiotu darowizny do wspólnego majątku małżonków, odwołując bowiem darowiznę, darczyńca cofa swą wolę obdarowania małżonka i zarazem włączenia darowanej rzeczy do wspólnego majątku, w szczególności ze względu na skutki wspólności określone