Sygnatura III CZP 9/16

Teza: 1. O wynagrodzeniu opiekuna prawnego sąd orzeka w postępowaniu nieprocesowym (art. 597 k.p.c.) także wtedy, gdy opiekun wystąpi o przyznanie mu wynagrodzenia po śmierci osoby, nad którą sprawował opiekę. 2. Zainteresowanymi w sprawie o przyznanie wynagrodzenia opiekunowi są spadkobiercy osoby, nad którą sprawował opiekę (art. 510 § 1 k.p.c.). Jeżeli okaże się, że nie są oni uczestnikami postępowania, sąd wezwie ich do udziału w sprawie (art. 510 § 2 k.p.c.).

Uchwała

Sądu Najwyższego

z dnia 13 maja 2016 r.

III CZP 9/16



1. O wynagrodzeniu opiekuna prawnego sąd orzeka w postępowaniu nieprocesowym (art. 597 k.p.c.) także wtedy, gdy opiekun wystąpi o przyznanie mu wynagrodzenia po śmierci osoby, nad którą sprawował opiekę.
2. Zainteresowanymi w sprawie o przyznanie wynagrodzenia opiekunowi są spadkobiercy osoby, nad którą sprawował opiekę (art. 510 § 1 k.p.c.). Jeżeli okaże się, że nie są oni uczestnikami postępowania, sąd wezwie ich do udziału w sprawie (art. 510 § 2 k.p.c.).
OSNC 2017/3/30
Dz.U.2016.1822: art. 510; art. 597


Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia SN Marta Romańska (sprawozdawca).
Sędziowie SN: Józef Frąckowiak, Monika Koba.

Sentencja

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Zofii S. o przyznanie wynagrodzenia opiekunowi prawnemu, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 13 maja 2016 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Świdnicy postanowieniem z dnia 19 stycznia 2016 r.:
"1. Czy postępowanie opiekuńcze nieprocesowe regulowane treścią przepisów art. 590 k.p.c. i następne jest właściwym trybem dla dochodzenia roszczenia, którego przedmiotem pozostaje wynagrodzenie opiekuna prawnego po śmierci osoby, nad którą sprawowano opiekę (art. 597 k.p.c.)?
2. Czy spadkobiercy osoby, nad którą sprawowano opiekę, są zainteresowanymi w rozumieniu art. 510 § 1 k.p.c.?
3. Czy sąd ma obowiązek ustalania i następnie wezwania do udziału w sprawie na podstawie art. 510 § 2 k.p.c. spadkobierców osoby, nad którą sprawowano opiekę, na potrzeby postępowania toczącego się na podstawie art. 597 k.p.c. w przedmiocie wynagrodzenia opiekuna prawnego?"
podjął uchwałę:
1. O wynagrodzeniu opiekuna prawnego sąd orzeka w postępowaniu nieprocesowym (art. 597 k.p.c.) także wtedy, gdy opiekun wystąpi o przyznanie mu wynagrodzenia po śmierci osoby, nad którą sprawował opiekę.
2. Zainteresowanymi w sprawie o przyznanie wynagrodzenia opiekunowi są spadkobiercy osoby, nad którą sprawował opiekę (art. 510 § 1 k.p.c.). Jeżeli okaże się, że nie są oni uczestnikami postępowania, sąd wezwie ich do udziału w sprawie (art. 510 § 2 k.p.c.).

Uzasadnienie faktyczne

Postanowieniem z dnia 24 września 2015 r., wydanym w sprawie z wniosku Zofii S. o przyznanie wynagrodzenia opiekunowi prawnemu, Sąd Rejonowy w Wałbrzychu przyznał i nakazał wypłacić Zofii S., jako opiekunowi prawnemu, z majątku całkowicie ubezwłasnowolnionej Antoniny Z., zmarłej dnia 26 listopada 2014 r., kwotę 18 000 zł tytułem wynagrodzenia za sprawowanie opieki nad nią, a w dalszej części wniosek oddalił. Postępowanie zostało przeprowadzone bez udziału spadkobierców Antoniny Z., chociaż wnioskodawczyni wskazała jako jego uczestnika brata zmarłej Henryka W. i twierdziła, że być może istnieją jeszcze inne osoby zainteresowane rozstrzygnięciem w sprawie. Sąd Rejonowy nie ustalał kręgu spadkobierców zmarłej, a przesłuchany w charakterze świadka Henryk W. podał, że jest uprawniony do dziedziczenia, ale nie wiedział o sposobie rozrządzenia spadkiem.
W apelacji wnioskodawczyni zakwestionowała ustalenia faktyczne Sądu Rejonowego oraz pogląd, że usprawiedliwione jest przyznanie jej wynagrodzenia za okres jedynie ostatnich trzech lat sprawowania opieki, w ustalonej przez Sąd wysokości. W jej ocenie takie stanowisko prowadzi do naruszenia art. 162 § 1 k.r.o., wniosła więc o przyznanie i wypłacenie z majątku Antoniny Z. dalszego wynagrodzenia za sprawowanie opieki w kwocie 30 500 zł.
Przy rozpoznaniu apelacji powstało zagadnienie prawne przytoczone na wstępie. (...)

Uzasadnienie prawne

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Sąd Okręgowy trafnie wskazał art. 162 k.r.o. jako materialnoprawne źródło roszczenia opiekuna o przyznanie mu wynagrodzenia za sprawowanie opieki. Przepis ten w brzmieniu obowiązującym do dnia 13 czerwca 2009 r. ustanawiał jako zasadę nieodpłatność opieki, od której ustawodawca odstąpił ustawą z dnia 6 listopada 2008 r. o zmianie ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 220, poz. 1431). W znowelizowanym art. 162 § 1 k.r.o. przyjął, że na żądanie opiekuna sąd opiekuńczy przyznaje mu stosowne wynagrodzenie okresowe albo wynagrodzenie jednorazowe w dniu ustania opieki lub zwolnienia go od niej. Wynagrodzenie opiekuna powinno być pokrywane z majątku osoby poddanej opiece lub jej dochodów, a w ich braku - ze środków publicznych na podstawie przepisów o pomocy społecznej (art. 162 § 3 k.r.o.). Ustawodawca zmienił także art. 597 k.p.c., określając sposób orzekania przez sąd o wynagrodzeniu opiekuna oraz wskazując, że wynagrodzenie jest mu wypłacane dopiero po uprawomocnieniu się postanowienia o jego przyznaniu. Stosownie do art. 597 § 1 k.p.c., w postanowieniu sąd upoważnia go do pobrania wynagrodzenia z dochodów lub majątku osoby pozostającej pod opieką lub ustala, że wynagrodzenie ma być wypłacone ze środków publicznych. Powołane przepisy na podstawie art. 175 k.r.o. stosuje się do opieki nad osobą całkowicie ubezwłasnowolnioną.
Opiekuna dla ubezwłasnowolnionego ustanawia sąd opiekuńczy, który nadzoruje także sposób, w jaki opiekun wywiązuje się z obowiązków, oraz orzeka o przyznaniu mu wynagrodzenia. Sprawy te są załatwiane w postępowaniu opiekuńczym, prowadzonym w trybie nieprocesowym (art. 568-5781 i 590-598 k.p.c.) zarówno wtedy, gdy opiekun zażąda wynagrodzenia okresowego w czasie sprawowania opieki, jak i wtedy, gdy ubiega się o wynagrodzenie jednorazowe po jej ustaniu lub zwolnieniu go z funkcji. Obie te sytuacje ustawodawca potraktował jednakowo, a powierzenie sądowi opiekuńczemu kompetencji do określenia wynagrodzenia opiekuna zarówno w czasie sprawowania opieki, jak i po jej ustaniu jest uzasadnione tym, że sąd ten ma pełne rozeznanie co do obciążeń opiekuna, oraz sposobu wykonywania przez niego obowiązków.
Skoro ustalenie wynagrodzenia opiekuna należy do sądu opiekuńczego, to nie jest możliwe zaspokojenie roszczenia opiekuna z tego tytułu - niezależnie od tego, z jakiej masy majątkowej ma to nastąpić - przed wydaniem przez sąd opiekuńczy stosownego orzeczenia i jego uprawomocnieniem się. Postępowanie przewidziane w art. 597 k.p.c. jest zatem właściwe do wydania orzeczenia o przyznaniu wynagrodzenia opiekunowi także po śmierci osoby, nad którą sprawował opiekę.
Zgodnie z art. 510 § 1 k.p.c., zainteresowanym jest każdy, czyich praw dotyczy wynik postępowania. Zainteresowanie to wynika zwykle z potrzeby wiążącego uregulowania stosunków prawnych, w których występuje osoba mająca korzystać z tego statusu. Opiekun ubiegający się o przyznanie mu wynagrodzenia występuje w roli wnioskodawcy w sprawie prowadzonej na podstawie art. 597 k.p.c., ale zainteresowaną wynikiem tego postępowania jest niewątpliwie każda osoba, której praw bezpośrednio lub pośrednio dotyczy wynik postępowania. Interes spadkobierców osoby poddanej opiece w postępowaniu, w którym ma być wydane orzeczenie ustalające wysokość wynagrodzenia opiekuna, wynika z tego, że przyznane wynagrodzenie podlega zaspokojeniu z majątku pozostałego po osobie poddanej opiece, a więc ze spadku po niej. W uchwale z dnia 28 marca 2014 r., III CZP 6/14 (OSNC 2015, nr 1, poz. 5) Sąd Najwyższy przyjął, że w postępowaniu o przyznanie wynagrodzenia opiekunowi osoby ubezwłasnowolnionej zainteresowana jest gmina, na której spoczywa obowiązek wypłaty wynagrodzenia ze środków publicznych. Na tej samej zasadzie w postępowaniu tym powinni uczestniczyć spadkobiercy osoby poddanej opiece, gdy roszczenie opiekuna będzie zaspokajane z majątku, do którego uzyskali uprawnienia.
Skoro zainteresowanymi w sprawie o przyznanie wynagrodzenia opiekunowi osoby ubezwłasnowolnionej po jej śmierci pozostają spadkobiercy tej osoby, to należy przyjąć, że sąd opiekuńczy ma obowiązek ustalania ich kręgu na podstawie art. 510 § 2 k.p.c. W rozważanej sytuacji nie mogą mieć zastosowania zasady wyznaczania kręgu uczestników postępowania określone w art. 596 k.p.c., przede wszystkim dlatego, że ustawodawca przewidział stosowanie tego przepisu w postępowaniu prowadzonym w celu zbadania rachunku końcowego z opieki (art. 172 k.r.o.), nie stworzył natomiast dla postępowania o przyznanie wynagrodzenia opiekunowi prawnemu szczególnego unormowania. Zatwierdzenie rachunku przez sąd opiekuńczy nie wyłącza odpowiedzialności opiekuna za szkodę wyrządzoną nienależytym sprawowaniem zarządu majątkiem (art. 167 § 2 k.r.o.), co oznacza, że osoby zainteresowane zatwierdzeniem sprawozdania, które nie brałyby udziału w postępowaniu prowadzonym na podstawie art. 172 k.r.o., nie są pozbawione możliwości dochodzenia roszczeń przeciwko opiekunowi. Prawomocne przyznanie opiekunowi wynagrodzenia upoważnia go do zaspokojenia roszczenia o wypłacenie wynagrodzenia z majątku pozostałego po osobie poddanej opiece lub ze środków publicznych, bez możliwości kwestionowania stanowiska co do zasadności tego roszczenia.
Postępowanie o przyznanie wynagrodzenia opiekunowi osoby ubezwłasnowolnionej powinno przebiegać sprawnie, aby usprawiedliwione roszczenia opiekuna zostały zaspokojone bezzwłocznie. Dążenie do zrealizowania tego postulatu nie może jednak przesłonić potrzeby zagwarantowania w toczącym się postępowaniu ochrony praw osób, które pozostają zainteresowane jego wynikiem (art. 510 § 1 k.p.c.). W razie trudności z ustaleniem kręgu spadkobierców osoby poddanej opiece, postępowanie może toczyć się z udziałem ustanowionego przez sąd spadku kuratora spadku (art. 666 k.p.c.) albo - jeśli spadkobiercy osoby poddanej opiece są nieznani z miejsca pobytu - kuratorów dla nieznanych z miejsca pobytu (art. 510 § 2