Sygnatura III CZP 103/15

Teza: SN: ​Skład sądu, w którym uczestniczył sędzia sądu okręgowego delegowany przez prezesa sądu apelacyjnego na podstawie art. 77 § 9 ustawy z dnia 21 lipca 2001 r. - Prawo o ustroju sądów powszechnych (jedn. tekst: Dz.U. z 2015 r., poz. 133 ze zm.) do pełnienia obowiązków sędziego w sądzie apelacyjnym w określonym dniu, a następnie - po odroczeniu ogłoszenia orzeczenia w sprawie rozpoznanej z jego udziałem - do pełnienia obowiązków sędziego w tym sądzie w dniu ogłoszenia orzeczenia w tej sprawie, nie jest sprzeczny z przepisami prawa (art. 379 pkt 4 k.p.c.).

Uchwała

Sądu Najwyższego

7 sędziów

z dnia 17 maja 2016 r.

III CZP 103/15


Skład sądu, w którym uczestniczył sędzia sądu okręgowego delegowany przez prezesa sądu apelacyjnego na podstawie art. 77 § 9 ustawy z dnia 21 lipca 2001 r. - Prawo o ustroju sądów powszechnych (jedn. tekst: Dz.U. z 2015 r., poz. 133 ze zm.) do pełnienia obowiązków sędziego w sądzie apelacyjnym w określonym dniu, a następnie - po odroczeniu ogłoszenia orzeczenia w sprawie rozpoznanej z jego udziałem - do pełnienia obowiązków sędziego w tym sądzie w dniu ogłoszenia orzeczenia w tej sprawie, nie jest sprzeczny z przepisami prawa (art. 379 pkt 4 k.p.c.).
OSNC 2016/11/124
Dz.U.2016.2062: art. 77 § 9
Dz.U.2016.1822: art. 379 pkt 4


Skład orzekający

Prezes SN Tadeusz Ereciński (przewodniczący).
Sędziowie SN: Teresa Bielska-Sobkowicz, Antoni Górski (sprawozdawca), Irena Gromska-Szuster, Jacek Gudowski, Karol Weitz, Mirosława Wysocka.

Sentencja

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Agaty W., Jerzego N., Małgorzaty K. i Janiny D. przeciwko Spółdzielni Mieszkaniowej "G.-L." w W., Spółdzielni Mieszkaniowej "O.-J." w W. i Spółdzielni Mieszkaniowej "W." w W., z udziałem po stronie powodowej interwenientki ubocznej Alicji S., o ustalenie nieważności, nieistnienia lub uchylenie uchwał, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 17 maja 2016 r., przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Wojciecha Kasztelana, zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Najwyższy postanowieniem z dnia 16 października 2015 r., I CSK 858/14, do rozstrzygnięcia składowi powiększonemu tego Sądu:
"Czy skład sądu orzekającego jest sprzeczny z przepisami prawa (art. 379 pkt 4 k.p.c.), jeżeli w rozpoznaniu sprawy na rozprawie i orzekaniu uczestniczył sędzia delegowany na podstawie art. 77 § 9 ustawy z dnia 21 lipca 2001 r. - Prawo o ustroju sądów powszechnych (jedn. tekst: Dz.U. z 2015 r., poz. 133 ze zm.), do pełnienia obowiązków w sądzie wyższym na konkretny dzień rozprawy, a następnie - po jej zamknięciu i odroczeniu ogłoszenia orzeczenia (art. 326 § 1 zdanie drugie k.p.c.) - delegowany na konkretny dzień do wydania orzeczenia?"
podjął uchwałę:
Skład sądu, w którym uczestniczył sędzia sądu okręgowego delegowany przez prezesa sądu apelacyjnego na podstawie art. 77 § 9 ustawy z dnia 21 lipca 2001 r. - Prawo o ustroju sądów powszechnych (jedn. tekst: Dz.U. z 2015 r., poz. 133 ze zm.) do pełnienia obowiązków sędziego w sądzie apelacyjnym w określonym dniu, a następnie - po odroczeniu ogłoszenia orzeczenia w sprawie rozpoznanej z jego udziałem - do pełnienia obowiązków sędziego w tym sądzie w dniu ogłoszenia orzeczenia w tej sprawie, nie jest sprzeczny z przepisami prawa (art. 379 pkt 4 k.p.c.).

Uzasadnienie faktyczne

Prezes Sądu Apelacyjnego w Warszawie delegował na podstawie art. 77 § 9 ustawy z dnia 21 lipca 2001 r. - Prawo o ustroju sądów powszechnych (jedn. tekst: Dz.U. z 2015 r., poz. 133, ze zm. - dalej: "Pr.u.s.p.") sędziego Sądu Okręgowego w Warszawie do pełnienia obowiązków sędziowskich w Sądzie Apelacyjnym dwukrotnie: decyzją z dnia 28 maja 2013 r. "do orzekania w dniu 24 września 2013 r." i - po odroczeniu w tym dniu w sprawie prowadzonej z jego udziałem ogłoszenia orzeczenia na dzień 8 października 2013 r. - decyzją z dnia 3 października "do wydania orzeczenia 8 października 2013 r.". Powodowie w skardze kasacyjnej od wyroku ogłoszonego w dniu 8 października 2013 r. podnieśli zarzut nieważności postępowania ze względu na sprzeczność składu sądu z przepisami prawa (art. 379 pkt 4 k.p.c.). Sąd Najwyższy, rozpoznając skargę, powziął wątpliwości, czy taki sposób delegowania sędziego wypełnia dyspozycję tego przepisu i przedstawił to zagadnienie do rozstrzygnięcia powiększonemu składowi Sądu Najwyższego.
Pierwsza wątpliwość łączy się z tym, że jednodniowe delegacje do sądu wyższej instancji mogą powodować, jak to się stało w rozpoznawanej sprawie, że pomiędzy datami wyznaczonymi w aktach delegacyjnych sędzia delegowany utraci w nim kompetencje jurysdykcyjne, co skutkuje "zdekompletowaniem" składu orzekającego. Druga sprowadza się do pytania, czy sędzia może w okresie pomiędzy takimi delegacjami podejmować czynności związane z odroczeniem wydania i ogłoszenia orzeczenia, a jeśli tak, to jakie.

Uzasadnienie prawne

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Sędzia ma prawo wykonywania powierzonej mu władzy jurysdykcyjnej tylko w sądzie wskazanym w akcie powołania przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej. Przez wyznaczenie w tym akcie konkretnego sądu następuje, z jednej strony wskazanie miejsca służbowego, zwanego także "siedzibą sędziego", a z drugiej określenie zakresu terytorialnego jego władzy, którego przekroczenie powoduje nieważność postępowania ze wzglądu na sprzeczność składu sądu z przepisami prawa (art. 379 pkt 4 k.p.c.).
Z ograniczeniem władzy sędziowskiej do miejsca siedziby łączą się dalsze istotne konsekwencje ustrojowe. Pierwszą jest wyrażona w art. 180 ust. 2 Konstytucji zasada nieprzenoszalności sędziego, uznawana w doktrynie i w orzecznictwie za jedną z podstawowych gwarancji niezawisłości sędziowskiej (por. uchwały pełnego składu Sądu Najwyższego z dnia 14 listopada 2007 r., BSA I-4110-5/07, OSNC 2008, nr 4, poz. 49, i z dnia 28 stycznia 2014 r., BSA I-4110-4/13, OSNC 2014, nr 5, poz. 49 lub wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia15 stycznia 2009 r., K 45/07, OTK-A Zb.Urz. 2010, nr 8, poz. 81). Druga wiąże się z prawem obywatela do właściwego sądu (sędziego), zagwarantowanym w art. 45 Konstytucji oraz w art. 6 ust. 1 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności z dnia 4 listopada 1950 r. (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284). Z tych przyczyn odstępstwa od zasady związania zakresu władzy sędziego z miejscem jego siedziby są dopuszczalne tylko wyjątkowo i w sytuacjach ściśle określonych w ustawie.
Jednym z tych wyjątków, podyktowanym względami pragmatycznymi, jest przewidziana w ustawie z dnia 21 lipca 2001 r. - Prawo o ustroju sądów powszechnych, możliwość delegowania sędziego, za jego zgodą, do wykonywania obowiązków sędziowskich w innym sądzie. Uprawnienie do takiego delegowania ustawa powierzyła Ministrowi Sprawiedliwości na terenie całego kraju oraz prezesowi sądu apelacyjnego na obszarze kierowanej przez niego apelacji.
Delegacja prezesa może przybrać dwie formy. Podstawową z nich jest przewidziane w art. 77 § 8 Pr.u.s.p. delegowanie sędziego do sądu równorzędnego lub niższego na nieprzerwany okres, nie dłuższy jednak niż sześć miesięcy w ciągu roku. Delegacja o charakterze wyjątkowym, uregulowana w art. 77 § 9 Pr.u.s.p., polega na tym, że w szczególnie uzasadnionych wypadkach prezes sądu apelacyjnego może delegować sędziego sądu rejonowego albo sędziego sądu okręgowego do pełnienia obowiązków sędziego w sądzie wyższym, po uzyskaniu zgody sędziego i kolegium sądu, do którego ma nastąpić delegowanie, mając na względzie racjonalne wykorzystania kadr oraz potrzeby wynikające z obciążenia zadaniami poszczególnych sądów działających na obszarze apelacji; łączny okres delegowania nie może przekroczyć 14 dni w ciągu roku. Należy przy tym zaznaczyć, że obserwacja praktyki daje podstawy do stwierdzenia, iż ta formuła delegacji, wbrew założeniom ustawowym, bywa nadużywana, co trzeba ocenić krytycznie.
Delegacja do wykonywania obowiązków przez sędziego w innym sądzie poszerza zakres jego władzy jurysdykcyjnej na obszar właściwości poza miejscem siedziby. W okresie delegacji sędzia staje się uprawniony do wykonywania pełni tej władzy w innym miejscu służbowym, a w wypadku delegowania do sądu wyższej instancji, uzyskuje kompetencje do orzekania w sprawach z zakresu właściwości rzeczowej, przewidzianym w ustawie do rozpoznawania w tej instancji, z wyjątkiem prawa przewodniczenia składowi sędziów zawodowych (art. 46 § 1 Pr.u.s.p.). Należy uznać, że skoro w art. 77 § 8 Pr.u.s.p. akcentuje się nieprzerwany czas delegacji podstawowej, z zastrzeżeniem, iż nie może ona trwać dłużej niż sześć miesięcy w roku, to delegacja wyjątkowa, udzielana na podstawie art. 77 § 9 Pr.u.s.p., może obejmować zarówno następujące po sobie dni, jak i dni pojedyncze. W orzecznictwie podkreśla się przy tym wymaganie, aby czas delegacji określany był precyzyjnie przez wskazanie konkretnych dat delegowania. Niewłaściwe jest zatem używanie sformułowania "do rozpoznania sprawy", gdyż nie pozwala ono na jednoznaczne określenie czasu, w jakim sędzia delegowany ma pełnić obowiązki poza własną siedzibą (por. uchwały Sądu Najwyższego z dnia 26 września z dnia 2002 r., I KZP 28/02, OSNKW 2002, nr 11-12, poz. 99, z dnia 19 lutego 2003 r., I KZP 51/02, OSNKW 2003, nr 3-4, poz. 25, oraz z dnia 27 stycznia 2009 r., I KZP 23/08, OSNKW 2009, nr 2, poz. 11). Jest przy tym rzeczą oczywistą, że warunkiem skutecznej delegacji na podstawie art. 77 § 9 Pr.u.s.p. jest, żeby łączny czas delegowania na poszczególne dni nie przekroczył liczby czternastu w ciągu roku.
Oceniając od strony formalnej treść obu aktów delegacyjnych, należy stwierdzić, że zastosowana w decyzji prezesa z dnia 3 października 2013 r. formuła delegacji sędziego na dzień 8 października tego roku "do wydania orzeczenia" jest niewłaściwa. Zgodnie z art. 77 § 9 Pr.u.s.p., delegowanie następuje w szczególnie uzasadnionych wypadkach "do pełnienia obowiązków sędziego w sądzie wyższym", zatem obejmuje całość władzy jurysdykcyjnej sędziego. Zakres tej władzy nie może być więc ograniczany przez prezesa sądu w akcie delegacyjnym. Sama ocena, czy istnieje "szczególnie uzasadniony wypadek" należy wprawdzie do delegując