ZNAJDŹ ORZECZENIE

Sygnatura: I KZP 5/16

Teza: SN: Przestępstwo określone w art. 270 § 1 k.k. samo w sobie nie godzi bezpośrednio w dobro prawne osoby, której podpis został podrobiony w dokumencie. Osobie tej w postępowaniu przygotowawczym przysługują uprawnienia procesowe chroniące jej interes (prawa), przewidziane dla osoby zawiadamiającej o przestępstwie (art. 306 § 1a pkt. 3 k.p.k.). Zyskuje ona natomiast status strony – także w jurysdykcyjnym stadium postępowania – gdy jest osobą pokrzywdzoną w rozumieniu art. 49 § 1 k.p.k., to jest tylko wówczas, gdy czyn sprawcy wyczerpuje jednocześnie znamiona określone w innym przepisie karnym typizującym przestępstwo, pozostającym w zbiegu lub typizującym przestępstwo współukarane, którym dobro prawne tej osoby zostało bezpośrednio zagrożone lub naruszone.

Treść: Postanowienie
Sądu Najwyższego - Izba Karna
z dnia 24 sierpnia 2016 r.
I KZP 5/16

Teza

Przestępstwo określone w art. 270 § 1 KK samo w sobie nie godzi bezpośrednio w dobro prawne osoby, której podpis został podrobiony w dokumencie. Osobie tej w postępowaniu przygotowawczym przysługują uprawnienia procesowe chroniące jej interes (prawa), przewidziane dla osoby zawiadamiającej o przestępstwie (art. 306 § 1a pkt 3 KPK). Zyskuje ona natomiast status strony – także w jurysdykcyjnym stadium postępowania – gdy jest osobą pokrzywdzoną w rozumieniu art. 49 § 1 KPK, to jest tylko wówczas, gdy czyn sprawcy wyczerpuje jednocześnie znamiona określone w innym przepisie karnym typizującym przestępstwo, pozostającym w zbiegu lub typizującym przestępstwo współukarane, którym dobro prawne tej osoby zostało bezpośrednio zagrożone lub naruszone.

Biul. SN 2016 nr 8, www.sn.pl, MoP 2016 nr 19, str. 1012, OSNKW 2016 nr 10, poz. 66, str. 28, Biul. SN 2016 nr 10
Kodeks postępowania karnego, Art. 49 § 1, Art. 306 § 1a pkt 3
Kodeks karny, Art. 270 § 1


Skład sądu

SSN Stanisław Zabłocki (przewodniczący)
SSN Dorota Rysińska (sprawozdawca)
SSN Roman Sądej
Sentencja

Sąd Najwyższy po rozpoznaniu w Izbie Karnej na posiedzeniu w dniu 24 sierpnia 2016 r., przekazanego na podstawie art. 441 § 1 KPK przez Sąd Okręgowy w T., postanowieniem z dnia 13 maja 2016 r., zagadnienia prawnego wymagającego zasadniczej wykładni ustawy:
„Czy przedmiotem ochrony w przypadku przestępstwa z art. 270 § 1 KK jest wyłącznie dobro prawne ogólnej natury (wiarygodności dokumentów), czy też chroni ono także dobro indywidualne?"
postanowił: odmówić podjęcia uchwały.
Uzasadnienie

Przedstawione na wstępie zagadnienie prawne zostało przekazane Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia w następującej sytuacji.
Postępowanie przygotowawcze w tej sprawie prowadzone było w związku z zawiadomieniem złożonym w dniu 22 grudnia 2014 r. przez J. G. i K. G. o podejrzeniu popełnienia przez M. i E. G. szeregu przestępstw. W zawiadomieniu wskazano na oszukańcze przywłaszczenie zysków spółki cywilnej „O.”, należnych zawiadamiającym (przez wprowadzenie ich w błąd co do wysokości ich udziałów w zyskach), na działanie na ich szkodę jako wspólników tej spółki oraz na udaremnienie zaspokojenia ich jako wierzycieli, którym wymienione osoby zobowiązały się zwrócić pobrane i nierozliczone zyski spółki za lata 2008-2012, wreszcie wskazano na podejrzenie popełnienia przestępstw z art. 270 § 1 KK (także przez D. G.), polegających na podrobieniu podpisów osób zawiadamiających w deklaracjach podatkowych PIT 36 za lata 2007-2009. W dniu 25 maja 2015 r. ze sprawy tej wyłączono materiały dotyczące ujawnionego faktu popełnienia przestępstw innych, niż określone w art. 270 § 1 KK i po przeprowadzeniu postępowania sprawdzającego, w którym J. i K. G. występowali jako pokrzywdzeni, wydano w dniu 25 czerwca 2015 r. postanowienie o odmowie wszczęcia śledztwa o przestępstwa z art. 286 § 1 KK w zw. z art. 294 § 1 KK w zw. z art. 12 KK, oraz z art. 300 § 1 KK, mające mieć miejsce odpowiednio w okresie od 1 stycznia 2008 r. do 31 grudnia 2012 r. oraz w dniu 4 listopada 2014 r. - wobec stwierdzenia, że czyny te nie zawierają znamion czynów zabronionych. Decyzja ta, w związku z zażaleniem pełnomocnika pokrzywdzonych, została utrzymana w mocy postanowieniem Sądu Okręgowego w T. z dnia 29 września 2015 r.
W dniach 23 i 29 czerwca 2015 r. prokurator wystąpił natomiast do Sądu z oskarżeniem wobec małżonków M. i E. G. oraz ich syna D. G., zarzucając im popełnienie przestępstw określonych w art. 270 § 1 KK, w ten sposób że:
M. i E. G. nieustalonego dnia przed dniem 25 kwietnia 2008 r. w B., w celu użycia za autentyczny, działając wspólnie i w porozumieniu podrobili dokument w postaci deklaracji PIT 36 za 2007 r. przez naniesienie na nim w odpowiedniej rubryce podpisu o treści „J. G. i G. K." i tak podrobioną deklaracją podatkową posłużyli się w dniu 25 kwietnia 2008 r. w Urzędzie Skarbowym w B. (czyn I aktu oskarżenia),
D. G., w kolejnych nieustalonych datach: przed dniem 27 kwietnia 2009 r. (czyn II aktu oskarżenia), przed dniem 28 kwietnia 2010 r. (czyn III) i przed dniem 29 kwietnia 2010 r. (czyn IV) w B., w celu użycia za autentyczny podrobił dokumenty w postaci, odpowiednio, deklaracji PIT 36 za 2008 r. - przez naniesienie na niej w określonych rubrykach podpisów o treści „J. G." i „K. G.", oraz w postaci dwóch deklaracji PIT 36L za 2009 r. - przez naniesienie na pierwszej z nich podpisu o treści „J. G.”, na drugiej o treści „K. G.” i tak podrobionymi deklaracjami posłużył się w dniu 27 kwietnia 2009 r. oraz w dniu 28 kwietnia 2010 r. w Urzędzie Skarbowym w B., a w dniu 29 kwietnia 2010 r. w Urzędzie Skarbowym w P.
Po rozpoznaniu sprawy, Sąd Rejonowy w B. wyrokiem z dnia 29 grudnia 2015 roku przyjął, że popełnione czyny, zarzucone M. G. i E. G. w pkt I oraz D. G. w pkt II stanowią wypadek mniejszej wagi z art. 270 § 2a KK i umorzył postępowanie w przedmiocie tych czynów na podstawie art. 17 § 1 pkt 6 KPK w zw. z art. 414 § 1 KPK (z powodu przedawnienia karalności). Podobnie przyjmując, że przypisane D. G. czyny, zarzucone oskarżonemu w pkt III i IV stanowią wypadek mniejszej wagi z art. 270 § 2a KK, na mocy art. 66 § 1 i 2 i art. 67 § 1 KK warunkowo umorzył prowadzone przeciwko niemu postępowanie karne o te czyny, na okres próby roku od uprawomocnienia się wyroku.
W jego pisemnych motywach Sąd Rejonowy zajął stanowisko m.in. w kwestii ustalenia i oceny, że powyższe czyny stanowią wypadek mniejszej wagi określony w art. 270 § 2a KK. Podał m.in., że składanie podrobionych podpisów w deklaracjach PIT następowało za zgodą przebywających wówczas za granicą J. i K. G., co miało usprawnić działalność spółki, a treść złożonych zeznań podatkowych zawierała prawdziwe dane (podatek został naliczony, podatnicy nie kwestionowali przed organem autorstwa zeznań, ani prawdziwości ich treści, nie doszło do uszczuplenia należności Skarbu Państwa). Sąd również podał, że motywy, którymi kierowali się oskarżeni podpisując za J. i K.G. deklaracje podatkowe, nie były związane z chęcią działania na ich niekorzyść, zwłaszcza z celem ich pokrzywdzenia przez ukrycie przed nimi faktycznej (większej) wysokości dochodów spółki.
Szczególnego podkreślenia wymaga, że w trakcie postępowania przed Sądem Rejonowym J. G. i K. G. występowali w charakterze oskarżycieli posiłkowych. Co prawda, nie złożyli oni oświadczenia przewidzianego w art. 54 § 1 KPK, ale przejawiali w tym zakresie procesową aktywność, w jednoznaczny sposób potraktowaną przez Sąd. Sąd ten zresztą, powodowany również stanowiskiem obrońcy, oponującego w procesie przeciwko przyznaniu wymienionym statusu oskarżycieli posiłkowych, w uzasadnieniu wyroku podał przyczyny uznania J. i K. G. za osoby pokrzywdzone czynem określonym w art. 270 § 1 KK, w rozumieniu art. 49 § 1 KPK. Rozważając na tle wybranych judykatów, czy przestępstwo to może godzić tylko w dobra ogólne, czy także w dobra indywidualne, choćby chronione ubocznie, zwrócił uwagę, że dobro prawne, jakim jest nazwisko zostało wprost wymienione w otwartym katalogu dóbr osobistych, zawartym w art. 23 KC, co uwzględniając prawnokarną ochronę tożsamości wprowadzoną w art. 190a § 2 KK, może skłaniać do uznania, iż użycie dokumentu z podrobionym imieniem i nazwiskiem, w sytuacji gdy osoba uprawniona nie wyraziła zgody na podrobienie, stanowi bezprawne użycie imienia i nazwiska tej osoby, które narusza jej dobro prawne. Przychylając się do poglądu, że ustalenie pokrzywdzenia określonej osoby w przypadku przestępstwa z art. 270 § 1 KK zależy od konkretnych okoliczności sprawy uznał, iż J. i K.G., jako osoby potencjalnie niewyrażające zgody na podrabianie ich podpisów, mogą pełnić rolę pokrzywdzonych, aktywnie wykazujących w procesie opisany interes prawny. Przeciwne podejście, zdaniem Sądu, w sytuacji gdy osoby te były traktowane jako pokrzywdzeni w postępowaniu, w którym niniejsza sprawa stanowiła jego „odłam", mogłoby się spotkać z niezrozumieniem jego uczestników.
Powyższy wyrok w całości zaskarżył na niekorzyść oskarżonych pełnomocnik oskarżycieli posiłkowych. W apelacji postawił następujące zarzuty (streszczając):
- obrazy przepisów postępowania, która miała wpływ na treść orzeczenia - tj. art. 2 § 2, art. 4, art. 7 i art. 92 KPK, polegającej na dowolnej interpretacji materiału dowodowego przez uznanie zeznań pokrzywdzonych za niewiarygodne, przy uznaniu za całkowicie wiarygodne wyjaśnień wszystkich oskarżonych w zakresie szczegółowo i licznie podanych w apelacji okoliczności (wśród nich, co do działania oskarżonych za zgodą pokrzywdzonych, ich motywacji bez woli pokrzywdzenia oskarżycieli, co do nieosiągnięcia przez nich żadnej korzyści z tytułu popełnienia przestępstw i ich postawy w zaistniałym sporze), co skutkowało przyjęciem błędnych ustaleń faktycznych wyrażających się w tezie, że realizacja czynów zabronionych przez oskarżonych kwalifikuje się jako wypadek mniejszej wagi z art. 270 § 2a KK, gdy w rzeczywistości ich zachowanie wypełnia znamiona typu czynu podstawowego z art. 270 § 1 KK, co w rezultacie przełożyło się na błędną kwalifikację prawną czynu i przyjęcie przedawnienia karalności, a w efekcie doprowadziło do obrazy przepisu prawa materialnego - art. 270 § 1 KK w zw. z art. 101 § 1 pkt 3 KK.
- błędów w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę wyroku odnośnie do szeregu przytaczanych okoliczności sprawy, dotyczących dat różnych zdarzeń i ich przebiegu oraz faktów, związanych z powzięciem przez pokrzywdzonyc