ZNAJDŹ ORZECZENIE

Sygnatura: I KZP 10/16

Teza: SN: ​W sprawach prowadzonych po dniu 14 kwietnia 2016 r., w których akt oskarżenia, wniosek o wydanie wyroku skazującego, wniosek o warunkowe umorzenie postępowania lub wniosek o umorzenie postępowania przygotowawczego i orzeczenie środka zabezpieczającego skierowano do sądu przed dniem 1 lipca 2015 r., zastosowanie znajdują przepisy regulujące przebieg postępowania karnego wprowadzone przez ustawę z dnia 11 marca 2016 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2016 r., poz. 437), a więc - co do zasady - przepisy nowe.

Treść: Uchwała
Składu Siedmiu Sędziów Sądu Najwyższego - Izba Karna - zasada prawna
z dnia 29 listopada 2016 r.
I KZP 10/16

Teza

1. W sprawach prowadzonych po dniu 14 kwietnia 2016 r., w których akt oskarżenia, wniosek o wydanie wyroku skazującego, wniosek o warunkowe umorzenie postępowania lub wniosek o umorzenie postępowania przygotowawczego i orzeczenie środka zabezpieczającego skierowano do sądu przed dniem 1 lipca 2015 r., zastosowanie znajdują przepisy regulujące przebieg postępowania karnego wprowadzone przez ustawę z dnia 11 marca 2016 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 437), a więc - co do zasady - przepisy nowe.

2. Nadaje uchwale moc zasady prawnej.

OSNKW 2016 nr 12, poz. 79, str. 1, www.sn.pl, Biul. SN 2016 nr 11, MoP 2016 nr 24, str. 1291, Przeg.Orz. SA Gd. 2017 nr 1, str. 139, KZS 2016 nr 12, poz. 8
Ustawa o zmianie ustawy - Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw, Art. 25 ust. 1, Art. 28


Skład sądu

Prezes SN Stanisław Zabłocki (przewodniczący)
SSN Krzysztof Cesarz
SSN Dariusz Kala
SSN Przemysław Kalinowski
SSN Michał Laskowski (sprawozdawca)
SSN Roman Sądej
SSN Józef Szewczyk
Sentencja

Sąd Najwyższy po rozpoznaniu w Izbie Karnej na posiedzeniu w dniu 29 listopada 2016 r., przedstawionego na podstawie art. 60 § 1 ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym,t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 1254 wniosku Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego z dnia 12 września 2016 r. o rozstrzygnięcie przez skład siedmiu sędziów Sądu Najwyższego rozbieżności w wykładni prawa, występującej w orzecznictwie Sądu Najwyższego w zakresie dotyczącym następującego zagadnienia prawnego:
„Czy w sprawach prowadzonych po dniu 14 kwietnia 2016 r., w których akt oskarżenia, wniosek o wydanie wyroku skazującego, wniosek o warunkowe umorzenie postępowania lub wniosek o umorzenie postępowania przygotowawczego i orzeczenie środka zabezpieczającego skierowano do sądu przed dniem 1 lipca 2015 r., zastosowanie znajdą przepisy regulujące przebieg postępowania karnego określone przez regułę intertemporalną wyrażoną w art. 25 ust. 1 ustawy z dnia 11 marca 2016 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2016 r. poz. 437), czy też regułę określoną w art. 27 ustawy z dnia 27 września 2013 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2013 r. poz. 1247)?"
podjął uchwałę:
1. W sprawach prowadzonych po dniu 14 kwietnia 2016 r., w których akt oskarżenia, wniosek o wydanie wyroku skazującego, wniosek o warunkowe umorzenie postępowania lub wniosek o umorzenie postępowania przygotowawczego i orzeczenie środka zabezpieczającego skierowano do sądu przed dniem 1 lipca 2015 r., zastosowanie znajdują przepisy regulujące przebieg postępowania karnego wprowadzone przez ustawę z dnia 11 marca 2016 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw Dz.U. z 2016 r. poz. 437, a więc - co do zasady - przepisy nowe.
2. Nadaje uchwale moc zasady prawnej.
Uzasadnienie

Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego, na podstawie art. 60 § 1 ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym wniósł o rozstrzygnięcie przez skład siedmiu sędziów Sądu Najwyższego rozbieżności w wykładni prawa, występującej w orzecznictwie Sądu Najwyższego w zakresie dotyczącym przedstawionego powyżej zagadnienia prawnego.
W uzasadnieniu swego wystąpienia Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego podkreślił, że przedstawione Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne dotyczy problematyki intertemporalnej, która związana jest z nowelizacjami Kodeksu postępowania karnego ustawami z dnia 27 września 2013 r. (Dz.U. z 2013 r. poz. 1247) i z dnia 11 marca 2016 r. (Dz.U. z 2016 r. poz. 437). Pierwsza z tych nowelizacji, która weszła w życie w dniu 1 lipca 2015 r., dokonała zmiany modelu procesu karnego, znacznie zwiększając jego kontradyktoryjność w porównaniu do wcześniej obowiązującego modelu inkwizycyjno-kontradyktoryjnego. Spowodowało to konieczność szczegółowego uregulowania kwestii stosowania nowych przepisów w odniesieniu do postępowań, które pozostawały w toku w dniu 1 lipca 2015 r. Jako zasadę przyjęto stosowanie wobec tych postępowań przepisów nowych (art. 27 ustawy), przy czym przewidziano od niej szereg wyjątków.
Nowelizacja z dnia 11 marca 2016 r. polegała w dużej mierze na odwołaniu poprzednio wprowadzonych zmian i powrocie do inkwizycyjno-kontradyktoryjnego modelu procesu karnego. Wymagało to wskazania, jakie przepisy należy stosować w odniesieniu do postępowań, które toczyły się w dniu wejścia w życie ustawy, to jest w dniu 15 kwietnia 2016 r. W art. 25 ust. 1 ustawy z dnia 11 marca 2016 r. przyjęto, że w sprawach, w których po dniu 30 czerwca 2015 r. skierowano do sądu akt oskarżenia lub jego surogat, postępowanie do prawomocnego zakończenia toczy się według przepisów dotychczasowych.
Na tle tych przepisów przejściowych Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego zwrócił uwagę na zarysowujące się w orzecznictwie Sądu Najwyższego dwa stanowiska. Rozbieżność dotyczy przy tym jedynie tych postępowań, w których akt oskarżenia, wniosek o wydanie wyroku skazującego, wniosek o warunkowe umorzenie postępowania przygotowawczego lub wniosek o umorzenie postępowania i orzeczenie środka zabezpieczającego skierowano do sądu przed dniem 1 lipca 2015 r. i które nie zakończyły się przed dniem 15 kwietnia 2016 r.
Oba wskazane w wystąpieniu orzeczenia Sądu Najwyższego dotyczą obowiązku doręczania stronie wyroków i biegu terminu do ich zaskarżenia (art. 100 § 3 KPK i art. 422 § 1 i 2a KPK). Przed dniem 1 lipca 2015 r. przepis art. 100 § 3 KPK zobowiązywał sąd do doręczania stronom jedynie tych wyroków, które zapadły na posiedzeniu. Wyroki zapadające na rozprawie doręczane były na wniosek stron, a termin do ich zaskarżenia biegł od dnia ogłoszenia wyroku. Na skutek nowelizacji z dnia 27 września 2013 r. art. 100 § 3 KPK uległ zmianie. Ustawodawca wprowadził obowiązek doręczania wyroku wszystkim stronom, które nie były obecne przy jego ogłoszeniu. Ta sama zasada dotyczyła zaskarżalnych oraz kończących postępowanie zarządzeń i postanowień (zob. art. 100 § 4 KPK w brzmieniu z dnia 1 lipca 2015 r.). Od dnia 15 kwietnia 2016 r. art. 100 § 3 KPK stanowi, że wyrok doręcza się podmiotom uprawnionym do wniesienia środka odwoławczego tylko wtedy, gdy wymaga tego ustawa, co obejmuje obowiązek doręczenia wyroku nakazowego (art. 505 KPK) i wyroku wydanego wobec pozbawionego wolności oskarżonego, który nie miał obrońcy i, pomimo wniosku o doprowadzenie na rozprawę, nie był obecny podczas ogłoszenia wyroku (art. 422 § 2a KPK). Pozostałe wyroki nie są zatem z urzędu doręczane stronom, a termin do ich zaskarżenia biegnie od daty ogłoszenia wyroku, bez względu na to, czy strona była obecna podczas ogłoszenia.
Oba wskazane w wystąpieniu Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego orzeczenia wydane zostały w odniesieniu do postępowań, w których akt oskarżenia wpłynął do sądu przed dniem 1 lipca 2015 r., a wyrok wydany został po dniu 15 kwietnia 2016 r.
Pierwsze z rozbieżnych stanowisk Sądu Najwyższego, wyrażone zostało w postanowieniu z dnia 22 czerwca 2016 r., sygn. III KZ 39/16. W uzasadnieniu tego postanowienia stwierdzono, że art. 25 ust. 1 ustawy nowelizacyjnej z 2016 r. dotyczy spraw, w których po dniu 30 czerwca 2015 r. wszczęto postępowanie sądowe. Te postępowania toczą się do prawomocnego zakończenia według przepisów dotychczasowych. Z regulacji tej wynika jednocześnie, że w sprawach, w których postępowanie sądowe wszczęto przed dniem 1 lipca 2015 r. i nie zostało ono zakończone do dnia 14 kwietnia 2016 r. stosuje się po tym dniu przepisy nowe, w tym art. 100 § 3 KPK, a tym samym w zasadzie nie doręcza się wyroku z urzędu. Sąd Najwyższy podkreślił przy tym, że wobec zmiany „reguł gry” w toku procesu, zasada lojalności procesowej wymaga poinformowania stron o nowych zasadach doręczania wyroku, co ma istotne znaczenie z punktu widzenia korzystania z prawa do jego zaskarżenia.
Stanowisko przeciwne wyrażone zostało w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 24 sierpnia 2016 r., sygn. IV KZ 38/16. W uzasadnieniu tego postanowienia podkreślono, że ustawa z 2016 r. nie derogowała żadnego z przepisów przejściowych ustawy z 2013 r., w tym art. 27 tej ustawy. Przepis ten stał się częścią systemu prawnego i jego usunięcie może nastąpić tylko poprzez formalne uchylenie. Przepis art. 27 ustawy z dnia 27 września 2013 r., który dotyczy tak kinetyki jak i statyki procesu, nadal zatem obowiązuje. Sąd Najwyższy stwierdził ponadto, że ustawa z dnia 11 marca 2016 r. mogła określać reguły intertemporalne w odniesieniu do dwóch stanów prawnych, tj. poprzedniego i nowego, nie mogła natomiast regulować kwestii, które były już rozwiązane przez przepisy przejściowe ustawy z 2013 r. Dodatkowo zauważono, że wnioskowanie a contrario w odniesieniu do wykładni art. 25 ust. 1 ustawy z marca 2016 r. nie może być stosowane ze względu na sprzeczny z zasadami rzetelnego procesu, nieracjonalny i niesprawiedliwy dla stron rezultat tego wnioskowania, który nadto nie uwzględnia konstytucyjnej zasady poszanowania praw niewadliwie nabytych. Biorąc pod uwagę powyższe argumenty Sąd Najwyższy nie zaaprobował stanowiska zawartego w postanowieniu z dnia 22 czerwca 2016 r., sygn. III KZ 39/16 i uznał, że doręczenie wyroku ogłoszonego przez sąd pierwszej lub drugiej instancji po dniu 14 kwietnia 2016 r. w procesie wszczętym przed dniem 1 lipca 2015 r. następuje według przepisów zawartych w ustawie z dnia 27 września 2013 r. Tym samym Sąd Najwyższy uznał,