ZNAJDŹ ORZECZENIE

Sygnatura: I KZP 6/16

Teza: ​SN: Postanowienie sądu, wydane na podstawie art. 306 § 1a k.p.k. w zw. z art. 325a § 2 k.p.k., utrzymujące w mocy postanowienie prokuratora o umorzeniu postępowania przygotowawczego w fazie in rem, nie jest prawomocnym orzeczeniem sądu kończącym postępowanie w rozumieniu art. 521 § 1 k.p.k.

Treść: Uchwała
Składu Siedmiu Sędziów Sądu Najwyższego - Izba Karna
z dnia 29 listopada 2016 r.
I KZP 6/16

Teza

Postanowienie sądu, wydane na podstawie art. 306 § 1a KPK w zw. z art. 325a § 2 KPK, utrzymujące w mocy postanowienie prokuratora o umorzeniu postępowania przygotowawczego w fazie in rem, nie jest prawomocnym orzeczeniem sądu kończącym postępowanie w rozumieniu art. 521 § 1 KPK.

OSNKW 2017 nr 1, poz. 1, str. 1, www.sn.pl, Biul. SN 2016 nr 11, Przeg.Orz. SA Gd. 2017 nr 1, str. 139, KZS 2016 nr 12, poz. 7, OSP 2017 nr 6, poz. 61, str. 104
Kodeks postępowania karnego, Art. 306 § 1a, Art. 325a § 2, Art. 521 § 1


Skład sądu

Prezes SN Stanisław Zabłocki (przewodniczący)
SSN Krzysztof Cesarz
SSN Dariusz Kala
SSN Przemysław Kalinowski (sprawozdawca)
SSN Michał Laskowski
SSN Roman Sądej
SSN Józef Szewczyk
Sentencja

Sąd Najwyższy po rozpoznaniu w Izbie Karnej na posiedzeniu w dniu 29 listopada 2016 r., przekazanego na podstawie art. 59 ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 1254) składowi siedmiu sędziów Sądu Najwyższego, postanowieniem Sądu Najwyższego w składzie trzech sędziów z dnia 6 lipca 2016 r., sygn. akt V KK 63/16, zagadnienia prawnego wymagającego zasadniczej wykładni ustawy:
„Czy postanowienie sądu o utrzymaniu w mocy postanowienia o umorzeniu postępowania w fazie in rem, wydane na podstawie art. 306 § 1a KPK w zw. z art. 325a § 2 KPK, jest prawomocnym orzeczeniem sądu kończącym postępowanie w rozumieniu art. 521 § 1 KPK?"
podjął uchwałę:
Postanowienie sądu, wydane na podstawie art. 306 § 1a KPK w zw. z art. 325a § 2 KPK, utrzymujące w mocy postanowienie prokuratora o umorzeniu postępowania przygotowawczego w fazie in rem, nie jest prawomocnym orzeczeniem sądu kończącym postępowanie w rozumieniu art. 521 § 1 KPK.
Uzasadnienie

Postanowienie Sądu Najwyższego w składzie zwykłym o przedstawieniu - na podstawie art. 59 ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 499 ze zm.) - składowi siedmiu sędziów tego Sądu, zagadnienia prawnego, zostało wydane w związku z rozpoznawaniem kasacji Rzecznika Praw Obywatelskich wniesionej od postanowienia Sądu Rejonowego w M. utrzymującego w mocy postanowienie prokuratora Prokuratury Rejonowej w M. o umorzeniu postępowania przygotowawczego. Tym ostatnim rozstrzygnięciem z dnia 23 grudnia 2014 r., prokurator zatwierdził postanowienie o umorzeniu na podstawie art. 17 § 1 pkt 1 KPK dochodzenia prowadzonego w sprawie podejrzenia popełnienia przestępstwa z art. 286 § 1 KK. Postanowienie to zostało zaskarżone przez pełnomocnika pokrzywdzonej firmy PPHU. G. Sp. z o.o. Autor zażalenia zarzucił naruszenie szeregu przepisów postępowania, co miało - jego zdaniem - wpływ na treść wydanego orzeczenia oraz obrazę prawa materialnego polegającą na wadliwej wykładni przepisu art. 286 § 1 KK.
W konkluzji skarżący wniósł o uchylenie postanowienia i przekazanie sprawy oskarżycielowi publicznemu w celu przeprowadzenia dochodzenia, w tym zwłaszcza przeprowadzenia konkretnie wymienionych dowodów.
Sąd Rejonowy w M. postanowieniem z dnia 31 sierpnia 2015 r., po rozpoznaniu zażalenia pełnomocnika pokrzywdzonego, utrzymał w mocy postanowienie prokuratora.
To rozstrzygnięcie Sądu Rejonowego zostało następnie zaskarżone kasacją Rzecznika Praw Obywatelskich, w której podniesiono zarzut rażącego naruszenia prawa procesowego mającego istotny wpływ na treść rozstrzygnięcia w postaci obrazy przepisów art. 433 § 2 KPK, art. 94 § 1 KPK i art. 98 § 1 KPK polegającej na braku rozważenia i braku ustosunkowania się w uzasadnieniu zakwestionowanego orzeczenia do zarzutów sformułowanych w zażaleniu pełnomocnika pokrzywdzonego na postanowienie o umorzeniu dochodzenia. O wystąpieniu takiego uchybienia miało przekonywać uzasadnienie postanowienia Sądu Rejonowego, którego treść odnosi się do innego postępowania przygotowawczego i nie pozostaje w żadnym związku ze sprawą będącą przedmiotem kontroli sądowej.
W nawiązaniu do tak określonego zarzutu kasacji, skarżący wniósł o uchylenie przedmiotowego postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi Rejonowemu w M. do ponownego rozpoznania. Autor nadzwyczajnego środka zaskarżenia zauważył przy tym, że jeszcze przed ustosunkowaniem się do zagadnienia zasadności postawionego przez niego zarzutu, niezbędne jest rozstrzygnięcie kwestii dopuszczalności zaskarżenia kasacją orzeczenia Sądu wydanego w następstwie rozpoznania zażalenia strony procesowej na postanowienie prokuratora o umorzeniu postępowania znajdującego się w fazie in rem. Wskazał przy tym, że orzecznictwo Sądu Najwyższego w tej materii nie jest jednolite, a w piśmiennictwie prawniczym stanowiska autorów, co do wymienionego zagadnienia, są podzielone.
Zwykły skład Sądu Najwyższego wyznaczony do rozpoznania kasacji Rzecznika Praw Obywatelskich, postanowieniem z dnia 6 lipca 2016 r., V KK 63/16, odroczył rozprawę i na podstawie art. 59 ustawy o Sądzie Najwyższym, zwrócił się do składu powiększonego tego Sądu o rozstrzygnięcie zagadnienia prawnego wymagającego zasadniczej wykładni ustawy i udzielenie odpowiedzi na pytanie, „czy postanowienie sądu o utrzymaniu w mocy postanowienia o umorzeniu postępowania w fazie in rem, wydane na podstawie art. 306 § 1a KPK w zw. z art. 325a § 2 KPK, jest prawomocnym orzeczeniem sądu kończącym postępowanie w rozumieniu art. 521 § 1 KPK?”
W uzasadnieniu tego wystąpienia podkreślono znaczenie zmiany ustawy procesowej, jaka nastąpiła w wyniku nowelizacji Kodeksu postępowania karnego dokonanej ustawą z dnia 10 stycznia 2003 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania karnego, ustawy - Przepisy wprowadzające Kodeks postępowania karnego oraz ustawy o ochronie informacji niejawnych (Dz.U. Nr 17, poz. 155 ze zm.), która weszła w życie z dniem 1 lipca 2003 r. W ramach tej nowelizacji treść przepisu art. 521 KPK zmodyfikowano w ten sposób, że podmioty uprawnione do wniesienia kasacji nadzwyczajnej mogą wnosić ten szczególny środek zaskarżenia nie tylko od „każdego prawomocnego orzeczenia sądu kończącego postępowanie sądowe”, jak to było przed nowelizacją, ale od „każdego prawomocnego orzeczenia sądu kończącego postępowanie”. Ta modyfikacja stała się podstawą do wyrażenia poglądu o dezaktualizacji stanowiska zaprezentowanego w uchwale całego składu Izby Karnej Sądu Najwyższego z dnia 9 października 2000 r. (I KZP 4/00, OSNKW 2000, z. 9-10, poz. 77), według której „postanowienie sądu, wydane na podstawie art. 306 § 2 KPK, utrzymujące w mocy postanowienie prokuratora o umorzeniu postępowania przygotowawczego przeciwko osobie nie jest orzeczeniem kończącym postępowanie sądowe, a zatem nie przysługuje od niego kasacja w trybie określonym w art. 521 KPK”. W uzasadnieniu tej uchwały argumentowano, że na etapie postępowania przygotowawczego, decyzje o ściganiu albo odstąpieniu od ścigania w odniesieniu do konkretnych czynów należą do prowadzącego postępowanie przygotowawcze i są ściśle związane z tym stadium procesu. Decyzje o odmowie wszczęcia postępowania lub jego umorzeniu, nawet poddane kontroli sądu, nie zmieniają charakteru tych rozstrzygnięć jako należących do etapu postępowania przygotowawczego. Skoro więc, stosownie do ówczesnej treści art. 521 in fine KPK, kontroli kasacyjnej miały podlegać prawomocne orzeczenia sądu kończące postępowanie sądowe, to stwarzało podstawę do twierdzenia, iż postanowienia sądu, które odnoszą się do postanowień kończących postępowanie przygotowawcze nie podlegają takiej kontroli. W tej sytuacji, rezygnacja z wymagania, aby orzeczenie podlegające zaskarżeniu kasacją nadzwyczajną było orzeczeniem kończącym postępowanie sądowe sprawiła, że środek ten stał się dopuszczalny również w stosunku do prawomocnych orzeczeń sądu, które kończyły postępowanie nie tylko sądowe.
Takie też stanowisko pojawiło się w piśmiennictwie prawniczym (por. T. Grzegorczyk: Kodeks postępowania karnego oraz ustawa o świadku koronnym. Komentarz. Warszawa 2008, s. 1093; P. Hofmański, E. Sadzik, K. Zgryzek: Kodeks postępowania karnego. Komentarz do art. 521, teza 11, Warszawa 2012; A. Sakowicz (red): Kodeks postępowania karnego. Komentarz do art. 521, Warszawa 2016).
Zwykły skład Sądu Najwyższego zauważył następnie, że wspomniana wyżej nowelizacja art. 521 KPK nie usunęła innych wątpliwości, jakie powstają w odniesieniu do zakresu kontroli kasacyjnej orzeczeń sądu zapadających w postępowaniu przygotowawczym. Dla ich zilustrowania przywołano w szczególności dwa rozstrzygnięcia Sądu Najwyższego.
W pierwszym z nich, tj. w postanowieniu z dnia 8 listopada 2006 r., II KK 83/06, (R- OSNKW 2006, poz. 2114) - wyrażono przekonanie, że podmioty kwalifikowane wymienione w art. 521 KPK nie mogą, w przewidzianym tam trybie, wnieść kasacji od prawomocnego postanowienia sądu o utrzymaniu w mocy postanowienia o odmowie wszczęcia śledztwa (dochodzenia) lub umorzeniu postępowania w fazie in rem, ze względu na to, że nie jest ono postanowieniem kończącym postępowanie. Takie postanowienie sądu nie kończy bowiem postępowania przygotowawczego, ponieważ nie stwarza trwałej sytuacji procesowej, co wynika z niczym nie skrępowanej możliwości jego podjęcia w każdym czasie, aż do upływu terminu karalności czynu będącego przedmiotem postępowania. Jednocześnie, w orzeczeniu tym podkreślono różnicę, jaka pojawia się, gdy chodzi o postanowienie o umorzeniu postępowania przeciwko osobie. W tym wypadku, orzeczenie sądu o utrzymaniu w mocy postanowienia o umorzeniu postępowania przygotowawczego stwarza stosunkowo trwałą podstawę ograniczającą możliwość kontynuowania postępowania przygoto